جنبه هاي پزشكي، بهداشتي و اجتماعي HIV/AIDS

 

مقدمه به قلم معاونت محترم سلامت

استاد عاليقدر جناب آقاي دكتر محمد اسماعيل اكبري

 

طب، صناعتي (هنر) است كه طبيب از وي اندر حالهاي تن مردم از تندرستي و بيماري او نگاه كند تا چون مردم، تندرست باشد به صناعت طب، تندرستي بر وي نگاهدارد و چون بيمار گردد به تدبيرهاي صواب، ويرا به حال تندرستي باز آورد چندانكه ممكن باشــــد . . . پس چاره نيست طبيب را از شناختن سببهاي تندرستي و بيماري كه چه چيزست و چندست، و از شناختن بيمــــــاري و تندرستي و از شناختن چيزهاي سودمند و زيان كار . . .  و همچنين چاره نيسـت از آنچه بداند كه تندرستي را چگونه نگاه بايد داشت و بيماري را چگونه دور بايد كرد. حكيم جرجاني، كتاب اول ذخيره خوارزمشاهي

 

پويائي و نوپا بودن علوم پزشكي از يك طرف و پيشرفت هاي تكنولوژيك از طرف ديگر، لحظه به لحظه منجر به كشف حقايق جديد و تولد اطلاعات نويني مي شود كه به واسطه نورسيده بودن و نوپا بودن، نياز به نامگذاري دارند. به عبارت ديگر كشفيات جديد و پديده‌‌ هاي نوظهور، نام هاي جديدي را مي طلبند. به طوري كه از زمان ابداع و به كارگيري واژه هاي نگران كننده نوپديدي و بازپديديِ بيماري ها، ابولا، هانتا، نيپا، Cholera O139 ، E. coli O157:H7 ، ايدز، HIV ، مقاومت داروئي، توبركولوز مقاوم، Leishmania/HIV ، HIV/TB و . . . كمتر از سه دهه ميگذرد و عليرغم اينكه طي دهه هاي اخير ده ها واژه مرتبط با نوپديدي به قاموس طب و بهداشت، اضافه گرديده (جدول و نقشه 1) واژه اميدبخش ناپديدي بيماري هاي عفوني، فقط در يك مورد، يعني آبله، تحقق پيدا كرده است كه آنهم با توجه به اينكه ممكن است به عنوان يك سلاح بيولوژيك، مورد استفاده جنگ‌ افزاري قرار گرفته و در زرادخانه هاي نظامي قدرت هاي بزرگ، نگهداري شده باشد نمي توان قاطعانه بر ناپديدي آن پافشاري كرد، واقعيتي كه حاكي از عدم رهائي انسان از چنگال عوامل عفونتزاي قديمي و قرار گرفتن او در محاصره عوامل عفونتزاي نوظهور، مي باشد. در مجموع هرچند ممكن است واژه نوپديدي (Emerging) را در مورد بيماري هاي عفوني كه براي اولين بار در منطقه يا جمعيت جديدي عارض مي شوند و يا بيماريهاي عفوني كه قبلا وجود داشته اند ولي اخيرا از ويرولانس بيشتري برخوردار گرديده و يا دستخوش مقاومت داروئي واقع شده اند نيز به كار ببرند ولي عملا به بيماريهاي عفـوني جـديدي كـه عامـل سببـي آن ها طـي 3ـ2 دهه اخير، تشخيص داده شده اند اطلاق ميگردد و بر اساس اين تعريف در حال حاضر با بيش از 30 بيماري عفوني نوپديد، مواجه هستيم كه تنها يكي از آنها را ايدز تشكيل مي دهد ولي به دلايل عديده اي تمامي توجهات محافل علمي را به خود جلب كرده و متاسفانه گاهي باعث از ياد بردن ساير عوامل نوپديد، مي شود ! در حاليكه عوامل نوپديد ديگري نظير ويروس هپاتيت E ، ويروس هاي عامل تب هموراژيك برزيلي و ونزوئلائي، ويبريوكلراي O139 و عوامل بيماريزاي ديگري كه بعد از ويروس عامل ايدز، پا به عرصه وجود گذاشته اند نيز طي اين چندسال مرگ و مير فراوان و زيان هاي اقتصادي بي‌شمــاري به بــار آورده اند و

 

  جدول ا ـ برخي از عوامل پاتوژن نوپديد كه طي سه دهه اخير، تشخيص داده شده اند

 

بيماري حاصله	عامل عفونتزا	سال
عامل اصلي اسهال شيرخواران در سطح جهان	Rotavirus	1973
اسهال حاد و مزمن	Cryptosporidium parvum	1976
تب خونريزي دهنده ابولا	Ebola virus	1977
بيماري لژيونرها	Legionella pneumophilia	1977
تب خونريزي دهنده همراه با سندروم كليوي	Hantaan virus	1977
بيماري روده‌ اي (با انتشار جهاني)	Campylobacter jejuni	1977
T-cell lymphoma-leukemia	Human T-lymphotropic virus 1 (HTLV-1)	1980
سندروم شوك توكسيك	Toxin producing strains of Staphylococcus aureus	1981
كوليت هموراژيك و سندروم هموليتيك اورميك	Escherichia coli O157:H7	1982
لوسمي سلول هاي موئين (Hairy cell leukemia)	HTLV-II	1982
بيماري لايم	Borrelia burgdorferi	1982
سندروم نقص ايمني اكتسابي (AIDS)	HIV	1983
اولسر پپتيك	Helicobacter pylori	1983
هپاتيت (Enterically transmitted hepatitis) E	Hepatitis E	1988
تب خونريزي دهنده ونزوئلائي	Guanarito virus	1990
كونژونكتيويت ، بيماري منتشر	Encephalitozzon hellem	1991
كلراي همه گير (سويه جديد)	Vibrio cholerae O139	1992
آنژيوماتوز باسيلري ، بيماري چنگال گربه	Bartonella henselae	1992
تب خونريزي دهنده برزيلي	Sabia virus	1994
هپاتيت (Parenterally transmitted non-A, non B hepatitis) G	Hepatitis G virus	1995
در ارتباط با ساركوم كاپوشي در مبتلايان به ايدز	Human herpesvirus-8	1995
واريانت جديد بيماري Creutzfeldt-Jakob	TSE causing agent	1996
آنفلوآنزا	Avian Influenza [Type A (H5N1)]	1997
آنسفاليت كشنده	Nipah virus	1999

 

كوتــاه سخن اينكــه ضمن تاييد اهميت جهاني، منطقه اي و كشوري HIV/AIDS مبادا از بازپديدي بيماري هاي كنترل شده و نوپديدي عوامل ديگري غير از HIV غافل شويم و زيان هاي جبران ناپذيري را متحمل گرديم. مبادا از مدرنيزه كردن سيستم آب و فاضلاب سراسر كشور غفلت كنيم و بار ديگر شاهد همه گيري هپاتيت E باشيم. مبادا مبارزه با جوندگان، بندپايان و حشرات مضر را به فراموشي

 

 

نقشه 1 ـ انتشار جغرافيائي برخي از بيماري هاي نوپديد در سطح جهان

 

 بسپاريم و شاهد طغيان طاعون، تب هاي هموراژيك و بيماري هاي ديگري باشيم. مبادا عوامل زمينه ساز نوپديدي و باز پديدي (جدول 2) و برخورد منطقي با آنها به بوته فراموشي سپرده شوند. مبادا وزارت جهاد كشاورزي از بيماريهاي نوپديد حيوانات و گياهان كه به طور مستقيم يا غيرمستقيم، سلامتي و اقتصاد انسان ها را تهديد مي كنند غافل گردند. مبادا هيچيك از ارگان هاي ذيربط از تهديدهاي بيولوژيك برعليه انسان ها، گياهان و حيوانات مفيد (بيوتروريسم) غافل شوند و خلاصه اينكه زيان هاي اقتصادي، اجتماعي و همه گيري رعب و وحشت ناشي از جهانگيري ايدز را باور كرده و مشغول مبارزه با اين بلاي خانمانسوز و در انتظار كشف واكسن مفيد و تهيه داروي نجاتبخشي بر عليه آن هستيم ولي مبادا  اين مشغله فكري و اين انتظار، ساير برنامه هاي بهداشتي مملكت را تحت ‌الشعاع خود قرار دهد.

 

جدول 2 ـ عوامل موثر در نوپديدي و بازپديدي بيماري ها

 

لازم به تاكيد است كه HIV/AIDS به عنوان كشنده ترين و سريع‌ الاثرترين بيماري منتقله از طريق تماس جنسي در سطح جهان مطرح مي باشد و از نظر رشد اقتصادي در كشورهاي فقير، يكي از موانع مهم توسعه به حساب مي آيد (نمودار 1). اين بيماري در حال حاضر بزرگترين عامل مرگ در ناحيه زير صحراي آفريقا و چهارمين عامل مرگ ناشي از بيماريهاي عفوني در سطح جهان مي باشد. ويروس عامل بيماري بر اساس اعلام UNAIDS تا كنون غريب 70 ميليون نفر را مبتلا و 28 ميليون نفر آنان را به هلاكت رسانده است و در بعضي از كشورهاي با وضعيت اقتصادي نامناسب، در حال انقراض نسل انسان ها و افرايش ميزان كودكان يتيم و بي سرپرست مي باشد (نمودار 2) و جالب توجه است كه حتي در كشورهاي صنعتي نيز اغلب موارد آن در افراد فقير و بي ‌خانمان، حادث مي گردد0

 

نمودار 1 ـ تاثير HIV/AIDS بر رشد اقتصادي در 80 كشور در حال توسعه (97-1990)	نمودار 2 ـ تاثير HIV/AIDS بر افزايش ميزان كودكان يتيم در زيمبابوه

 

آلگوريتم 1 ـ اثرات متقابل جهل، فقر و بيماري

 

            و چه خوب توصيف كرده اند كه ايدز زائيده فقر است، با فقر ادامه مي يابد، در زمينه فقر منتشر مي شود و به فقر بيشتري منجر مي گردد. و اگر UNAIDS معتقد است كه تا معضل اعتياد تزريقي در كشورهاي خاورميانه، حل نشود مشكل ايدز را نمي توان حل كرد ما نيز ضمن تاييد اين واقعيت، با تمامي اعتقاد و ايمان خود بر اين باور هستيم كه تا كشورهاي متموّل جهان دست به دست هم نداده و به اقتصاد جهاني سامان ندهند غير ممكن است بتوانند HIV/AIDS را حتي در يكي از مناطق دنيا كاملا كنترل نمايند.

 

همانطور كه قبلا نيز اشاره شد،آلودگي به ويروس عامل ايدز (HIV) و به تبع آن بيماري ايدز (AIDS) از مشكلات اساسي جهان، بويژه در كشورهاي در حال توسعه مي باشد. رشد روزافزون آلودگي بويژه در خاورميانه و اروپاي شرقي، زنگ هاي خطر را به صدا درآورده است و اگرچه هنوز ميزان آلودگي در سطح كشور، در حد بالائي قرار ندارد اما حضور ويروس عامل ايدز در جامعه نشان از تاريكي منظر، دارد و به همين دليل وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي مسئله پيشگيري، مراقبت و كنترل آلودگي و بيماري ايدز را به عنوان اولويت كاري خود انتخاب و موضوع را به تاييد و تصويب هيات محترم دولت نيز رسانده است و امروزه اين معضل به عنوان يك اقدام ملي از سوي همه نهادها و سازمان هاي مرتبط، پيگيري مي شود.

 

            بدين لحاظ همانطور كه در نامه شماره 132527 مورخه 23/9/1381 نيز اعلام نموده ام به منظور رعايت حقوق مبتلايان به HIV/AIDS و حفظ سلامتي كليه اقشار مردم، انتظار مي رود حوزه هاي بهداشت و درمان دانشگاه ها به اهميت موضوع به طور جدي عنايت نموده و دستورالعمل ها و راهكارهاي ارسالي را مورد توجه اجرائي ويژه، قرار دهند و در اجراي موارد ذيل، از لحاظ جنبه هاي علمي و عملي، التزام كامل داشته باشند:

 

·        آموزش عمومي مردم به هر طريق ممكن اعم از حضوري يا رسانه اي، جمعي يا فردي

·        آموزش خصوصي براي گروه هاي در معرض خطر با بهره ‌گيري از همه توان آموزشي

·        تحت پوشش قرار دادن افراد مبتلا و در معرض خطر و بويژه خانواده هاي مبتلايان، با بهره‌ گيري از مراكز   مشاوره بيماري هاي رفتاري

·        كليه واحدهاي بهداشتي درماني اعم از سرپائي و بستري مكلف هستند مراجعين آلوده به HIV را كه به دلايل مختلف به آن مراكز مراجعه مي كنند با رعايت ضوابط احتياطات همه جانبه، پذيرش و تحت درمان قرار دهند. بديهي است تخلّف از پذيرش اين بيماران به دليل ايجاد مخاطرات اجتماعي، خلاف قانون بوده و موجب پيگرد قانوني خواهد شد.

·        هيچ مركز سرپائي و يا بستري اختصاصي براي درمان بيماري هاي مختلف در اين بيماران (دندانپزشكي، جراحي، آندوسكوپي و . . . ) نبايد تاسيس يا دائر شود و اين امر از نظر علمي و اجرائي، مردود بوده و تنها رعايت احتياطات همه جانبه، الزامي است.

·        دائر كردن بخش بيماري هاي عفوني در دانشگاه هائي كه فاقد آنند و آماده سازي اينگونه بخش ها در مراكز دانشگاهي كه واجد آن مي باشند.

·        فراهم كردن زمينه هاي اطلاع رسانــي براي عمــوم مــردم بوسيلــه مسئولين و متخصصين دانشگاهي، از طريق رسانه هاي سراسري و محلي 

·        حمايت همه جانبه اجتماعــي و فرهنگــي از افـراد آلـوده به ويروس ايدز و جلوگيـري از طرد اجتماعي و منزوي شدن آنان

·        توليد كار مولّد براي قشري كه جوياي آنند و به همين دليل از ازدواج به موقع و تشكيل زندگي سالم، محروم گشته اند

·        آماده كردن دانشجويان عزيز به منظور ارائه آموزش هاي لازم از طريق رسانه هاي گروهي، مدارس، مساجد و امثال آن

 

بديهي است كه مسئولين و متوليان زندان هاي تاديبي بايد بر اين باور باشند كه زندان نيز به عنوان يك جامعه كوچكتر، شعبه اي از جامعه اصلي است كه اكثر زندانيان، براي مدتي در آن به سر مي برند و دير يا زود به آغوش جامعه اصلي، باز مي گردند و شكّي نيست كه اينگونه افراد اگر دچار بيماري هاي مُسري و حتي امراض رواني ـ اجتماعي باشند ممكن است به يكديگر منتقل كنند و در بازگشت به جامعه اصلي، آن بيماريها را نيز منتشر نمايند و لذا از نقطه نظر حقوق بين‌ الملل، رعايت بهداشت اينگونه اماكن از وظايف اصلي دولت ها به حساب مي آيد و در شرع مقّدس اسلام نيز از جايگاه ويژه اي برخوردار است. از طرفي از آنجا كه تاكنون هيچيك از كشورهاي جهان موفق به كنترل بيماري هاي مقاربتي و امراض منتقله از طريق تماس با خون و سرسوزن آلوده در زندان ها و بازپروري ها نشده اند به منظور جلوگيري از انتشار روزافزون ايدز در اينگونه اماكن، ضمن تاكيد بر لزوم رعايت موازين بهداشتي در زندان ها پيشنهاد مي شود تجديد نظري در موارد لزوم حبس تاديبي و تبديل آن به اَشكال ديگري از تاديب در فضاي آزاد و نه در چهارديواري زندان ها صورت گيرد.

 

شايان ذكر است كه اگر بندهاي ده‌گانه فوق ‌الذكر را منشور حقوق مبتلايان بـه HIV/AIDS در جمهوري اسلامي بناميم بدون شك، محتويات كتاب حاضر را كاملا منطبق بر اين اهداف و قابل استفاده كليه فرهيختگان مي بينم و از آنجا كه در خلق اين اثر صادقانه، قصد انتفاعي در كار نبوده به نيت كنترل معضل اعتياد و ايدز، تهيه و وقف سلامتي دست اندركاران مبارزه با اعتياد و ايدز گرديده است برخود لازم مي دانم از كليه نويسندگان و مخصوصا برادر پرتلاش و دلسوزم آقاي دكتر حسين حاتمي كه پس از تاليف كتب بهداشتي ارزشمند اپيدميولوژي و كنترل بيماريهاي شايع در ايران و اپيدميولوژي و كنترل بيماري هاي مرتبط با بيوتروريسم، در سايه عنايات الهي با جلب همكاري اساتيد دانشگاه ها موفق به تاليف كتابي در زمينه HIV/AIDS با تاكيد بر جنبه هاي اجتماعي موضوع، به منظور استفاده تمامي اقشار تحصيل كرده، گرديده است صميمانه تشكر نموده توفيق روزافزون ايشان و همكاران خردمندشان را از درگاه احديت، مسئلت نمايم0 ربنا تقبل مِنّا . . . آمين

 

        اسفندماه 1381

دكتر محمداسماعيل اكبري

        معاون سلامت

                       

 

ضمائــم					گفتــــــــــــــــــــــــار هــــــــــــــــا																		PDF       پيشگفتار	بازگشت
5	4	3	2	1	18	17	16	15	14	13	12	11	10	9	8	7	6	5	4	3	2	1