مقابله با بيوتروريسم

(مديريت بحران)

 

دكتر سيد رضا حسيني دوست

دانشگاه علوم پزشكي بقيه الله (عج)

 

مقدمه :

امروزه سلاح هاي بيولوژيك كه به عنوان سلاح هاي كشتار جمعي مورد توجه قرار گرفته به يك تهديد عمومي تبديل شده است و ممكن است علاوه بر نظاميان سلامت و زندگي شهروندان بي دفاع را نيز  در معرض تهديد جدي قرار دهند. تروريسم بيولوژيك يا بيوتروريسم عبارت است از استفاده از  ميكروارگانيسم هاي بيماريزا و يا توكسين هاي بيولوژيك بر عليه افراد غير نظامي و شهروندان بي دفاع. سلاحهاي بيولوژيك داراي ويژگي هاي منحصر بفرد مي باشند. توليد اينگونه سلاحها نسبتا ساده و ارزان قيمت بوده و وقتي كه در فضا پراكنده شوند قادرند خودبخود تكثير كرده و وسعت منطقه آلوده را گسترش دهند. بنابراين انسانها، حيوانات و گياهان همه مي توانند در معرض حملات بيولوژيك قرار گيرند. بر خلاف حملات با سلاحهاي انفجاري متعارف و حتي سلاحهاي غير متعارفي چون سلاحهاي شيميايي و هسته اي كه ابعاد خسارات و تلفات پس ازمدتي قابل محاسبه مي باشد در حملات بيولوژيك وسعت خسارات غير قابل پيش بيني بوده و هرروز كه مي گذرد لايه هاي جديدي ازفاجعه هويدا و ابعاد آن گسترش مي يابد. توجه داشته باشيم كه در حملات بيولوژيك با موجودات زنده ميكروسكپي مواجه هستيم. ميكروارگانيسم هاي بيماريزا بصورت طبيعي نيز باعث همه گيريهاي عمده اي ميشوند و بلاياي طبيعي ايجاد شده توسط اين همه گيريها كه گاه چند قاره جهان را فرا ميگيرند همه ساله قربانيان بيشماري را از ابناء بشر مي گيرند. در بيوتروريسم ممكن است از يك يا چند عامل بيولوژيك عليه سكنه يك منطقه محدود استفاده شود. حمله بيوتروريسم پس از وقوع بصورت يك عمل محدود باقي نمانده و در اندك زماني ممكن است به يك بحران بيولوژيك تبديل گردد. پس حمله بيو تروريسم و وقوع بحران بيولوژيك دو روي يك سكه بوده و اين تفاوت اصلي تروريسم شمييايي ( و هسته اي و انفجاري) با تروريسم بيولوژيك است.

 

موقعيت ژئوپليتيكي كشور ما در كل جهان منحصر بفرد است. به اين  معنا كه ملت ما رقبا و دشمنان پيدا و پنهان فراواني در ميان دولت ها وحتي سازمانهاي غير دولتي دارد. در گذشته نيز آنچه كه لازمه دشمني و كينه توزي است را بوفور ديده و با گوشت و پوست خود لمس كرده است. اينك نيز تهديد هاي عرياني بسوي آن نشانه ميروند كه اميدواريم هيچگاه جنبه عملي بخود نگيرند. بعبارت ديگر  خواسته يا ناخواسته ممكن است هدف برخي از اين تهديدات قرار گيرد. اگرچه اميدواريم هيچگاه شاهد يك حمله بيوتروريسم نباشيم ولي وقوع آنرا نمي توانيم بطور كلي منتفي بدانيم. يكي از ويژگيهاي عوامل بيولوژيك اين است كه تمايز مابين يك همه گيري طبيعي و همه گيري ناشي از بيوتروريسم كار چندان ساده اي نيست بنابراين پيگيري پزشكي و بخصوص سياسي (حقوقي ) آن نيازمند كارشناسي هاي كاملا علمي و تخصصي است. جامعه پزشكي كه اصلي ترين گروه پاسخ دهنده در مقابل حملات بيوتروريسم بوده و به همين دليل خود نيز ممكن است هدف ضمني اين حملات باشد بايد از خود سئوال كند كه چقدر آمادگي دفاع و مقابله دارد و در صورت وقوع چنين فاجعه اي چگونه بخش هاي ديگر و گروههاي جامعه را بكمك فرا خوانده و فعاليت هاي آنان را سازماندهي خواهد كرد.

 

سازمانهاي مسئول در دفاع بيوتروريسم بايد از هم اكنون فعاليت هاي خود را حول محور هاي مشخص و مدون استوار سازند تا ضمن مشاركت همه ارگانهاي مسئول، همه ابعاد قضيه بخوبي پوشش داده شده و در صورت هرگونه اتفاق بيولوژيك مقابله و دفاع موثري عليه آن سازماندهي  و دامنه خسارات و تلفات محدود گردد. سوال اساسي اين است كه براي مقابله با بيوتروريسم بخصوص از كنترل همه گيري هاي تعمدي چه كارهايي و در چه  زماني بايد انجام گيرند. جا دارد كه اين مهم را مورد توجه قرار داده  و حتي بعنوان يك پروژه پژوهشي  روي آن كار كنيم. مديريت بحران را بايد در شرايط غير بحراني تمرين كنيم تا نقاط ضعف و قوت آن شناسايي و رفع گردند  تجربيات زيادي در زمينه بيوتروريسم موجود است و هر كشوري سعي كرده از پتانسيل هاي مخصوص بخود در اين زمينه استفاده كند. كتب مختلف و حوادث بيوتروريسمي متعددي از منابع متعدد جمع آوري و مورد بررسي قرار گرفته اند. مجموعه اقداماتي كه در شرايط فعلي براي آمادگي در مقابل بيو تروريسم بايد انجام گيرند جمع آوري و تنظيم شد.

 

قبل از  هر مطلب ديگر تصريح مي گردد كه هر عمل بيوتروريسمي براحتي مي تواند بطور برق آسا به بحران ملي تبديل شود. بنابراين در دفاع بيوتروريسم بايد آماده رويارويي با يك بحران باشيم . مقابله با بحران ها از عهده يك يا دوسازمان معين خارج است هر چند بخوبي و با فداكاري ايثارگونه انجام وظيفه كنند. اگرچه سازمانهاي پزشكي و نهادهاي نظامي ـ انتظامي ستون فقرات دفاع بيوتروريسم را تشكيل مي دهند ولي اين مهم همكاري وسيع تري را طلب مي كند. بنظر مي رسد چنانچه سازمانهاي مسئول با محوريت بهداشت و درمان و حمايت نهاد هاي نظامي بدون اتلاف وقت كميته مديريت بحران (بيوتروريسم) را تشكيل داده و ضمن ارزيابي سناريوهاي مختلف وظيفه سازمانهاي مسئول را تعيين و ابلاغ كنند، آمادگي ما براي مقابله با حوادث بيولوژيك بنحو فزاينده اي بهبود يابد. مجددا تاكيد مي شود كه با توجه به ماهيت عوامل بيولوژيك هيچ كشوري ولو قدرتمند بطور صد در صد در مقابل بيوتروريسم مصون و آسيب نا پذير نيستند. البته هر قدر آمادگي مقابله در جمعيت هدف بيشتر باشد امكان به حداقل رساندن خسارات و تلفات ناشي از بيوتروريسم بيشتر خواهد بود.

 

بافت مديريت بحران بيو تروريسم بايد بنحوي باشد كه در موقع بحران بتواند بدون هيچگونه مانع و با آزادي كامل عمل كند. بدين منظور لازم است كه توسط مقامات عالي به رسميت شناخته شده و از قدرت و اختيار لازم بر خوردار باشد. نمايندگان نهاد بهداشتي ـ درماني، نهاد نظامي ـ انتظامي و نهاد اطلاعاتي از جمله عناصر اوليه تشكيل دهنده كميته بحران بيوتروريسم محسوب مي شوند. برنامه هاي مقابله با بيوتروريسم بايد قبل از وقوع بيوتروريسم شروع شوند و جنانچه براي شروع مقابله منتظر شروع تهديد باشيم بايد بدانيم كه با كمال تاسف كاري از پيش نخواهيم برد. اگر امور مختلف بين ارگانهاي مسئول همچون بهداري نيروي انتظامي ، سپاه پاسداران، ارتش جمهوري اسلامي و وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشكي تقسيم و هماهنگي هاي لازم نيز انجام گيرد، دستيابي به اهداف مورد نظر يعني مقابله موثر با بيوتروريسم  دور از ذهن نخواهد نبوده و به واقعيت خواهد پيوست.

 

در برنامه دفاع در مقابل بيوتروريسم اموري وجود دارد كه بايد قبل از بحران، حين بحران و پس از بحران انجام گيرند. در اين برنامه محورهاي عمده اي  همچون آموزش ، اطلاع رساني و طب اورژانس ، آزمايشگاه هاي تشخيص طبي، پيشگيري و بالاخره تحقيقات بايد مد نظر قرار گرفته و به پيش برده شوند

 

الف ـ آموزش

ب  ـ  پيشگيري

ج ـ كشف و تشخيص

د  ـ امداد و درمان

هـ ـ تحقيقات

 

الف ) محور آموزش

آموزش دفاع بيولوژيك (و بيوتروريسم )  نه تنها در برنامه هاي درسي دانشجويان پزشكي – پيراپزشكي بلكه براي صاحبان بسياري از حرفه هاي ديگر و حتي مسئولين و صاحب منصبان الزامي بنظر مي رسد.

 

1- آموزش هاى عمومى

برنامه هاي آموزشي عمومي بايد در مواقع عادي و قبل از وقوع هر واقعه بيولوژيك شروع شوند تا در هنگام نياز، مؤثر واقع گردند و مردم خود مانع گسترش همه گيري هاي ناشي از بيوتروريسم شوند. بعضي از مشاغل خاص مثل آزمايشگاه هاي تشخيص طبي، داروخانه ها و يا حتي متصديان كفن و دفن مردگان كه بطور معمول در معرض حوادث حياتي مردم قرار دارند، قبل از ديگران در جريان حملات بيوتروريسمي قرار خواهند گرفت. بنابراين بايد آموزش هاي ويژه  دفاع بيوتروريسمي متناسب با شغل شان به آنها ارائه شود تا بتوانند بعنوان جمع آوري اطلاعات بيوتروريسمي عمل نمايند. براي  آموزش و توجيه عموم مردم بمنظور جلب  همكاري آنها و نتيجتا محدود كردن تلفات ناشي از بيوتروريسم، آموزش بهداشت نقش مضاعف پيدا مي كند.  روزنامه هاي كثير الانتشار مي توانند بعنوان حامل پيام هاي بهداشتي عمل كرده و خوانندگان خود را هر روز با يك دستورالعمل ساده بهداشتي آشنا كنند.  حتي ساختن فيلم هاي آموزشي كوتاه مدت مثلاً در مورد طرق ضد عفوني كردن آب در شرايط اضطراري مؤثر خواهد بود. در بعد نظامي بايد برنامه هاي آموزش هاي عمومي 8 – 4 ساعته آماده و به همراه مربيان با تجربه براي كليه افرادي كه در رزمايش ها شركت مي كنند و يا عازم مأموريت هاي نظامي هستند اجرا شوند. اين برنامه ها بايد همه ساله تكميل شده و در صورت لزوم نيروها تحت باز آموزي قرار گيرند. پژوهشكده طب رزمي مي تواند در مورد خصوصيات اين برنامه ها (مواد درسي و ….) و حتي محتويات جزوات آموزشي عمومي تحقيق و ارائه طريق نمايد.

 

2- تربيت امداد رسانان پيشتاز

در تمام گردان ها و گروهان هاي سازمان رزمي و حتي در دسته هاي رزمي بايد امدادگران حرفه اي دوره هاي نجات مصدومين شيميائي، بيولوژيك را فرا گيرند. اين افراد همچنين بايستي علائم و نشانه هاي وقوع تك بيولوژيك و شيميائي را فرا گرفته تا در هنگام نياز بعنوان اولين افرادي كه در جريان حمله بيولوژيك، بيوتروريسم قرار مي گيرند بتوانند اقدامات لازم را انجام دهند. دانشگاه هاي طب نظامي كشور بايد برنامه هاي آموزشي اين دوره ها را تدوين كرده و حتي در صورت لزوم يكي دو دوره را نيز رأسا و يا با كمك سازمان هاي ديگر برگزار كنند.

 

3- دوره هاى  دفاع بيولوژيك براى دانشجويان پيراپزشكى (پرستارى، علوم آزمايشگاهى، بهداشت و غيره)

فارغ التحصيلان رشته هاي پيراپزشكي ( پرستار - علوم آزمايشگاهي، بهداشت و… ) ، بخصوص آنهايي كه از دانشگاه هاي علوم پزشكي نظامي فارغ التحصيل مي شوند بايد بتوانند در صورت لزوم بصورت امداد رسانان حاضر در صحنه و نيروهاي پزشكي واكنش سريع فعاليت كنند. براي نيل به اين هدف  واحد هاي درسي دفاع بيولوژيك تدوين شده و  بصورت اختياري يا اجباري ارائه شوند . اين دروس مي تواند براي دانشجويان كارداني در يك سطح خاصي و براي دانشجويان كارشناسي نيز بصورتي باشد كه در صورت نياز اين دانشجويان بصورت نيروهاي امدادي پاسخ سريع و مربي امداد رسان نيز فعاليت نمايند. مراكز تحقيقاتي طب نظامي كشور بايد سيلابس ها و سرفصل هاي اين دروس را بطور تفكيك شده براي رشته هاي مختلف كارداني و كارشناسي تهيه و جهت  تدريس به دانشگاه ها ارائه دهند. علاوه بر اين برنامه هاي فوق الذكر بايد (توسط كارشناسان دفاع بيولوژي) بصورت ساليانه مورد ارزشيابي قرار گرفته و اصلاحات لازمه براي دوره هاي بعدي در آنها صورت گيرد . سازماندهي دانشجويان دانشگاه (آنهايي كه اين واحد هاي الزامي را گذرانده اند) براي شركت در رزمايش هاي نظامي و تمرين آزموده هاي خود گام مهمي در جهت آمادگي هر چه بيشتر دانشگاه ها در انجام وظايف خود مي باشد. اين موضوع نيازمند كار كارشناسي و برنامه ريزي قبلي است كه بعضي از قبل شروع شده اند ولي بعلت عدم پشتيباني لازم هنوز به مرحله اجرا نرسيده اند.

 

4- ارائه واحد درسى دفاع بيولوژيك براى  دانشجويان پزشكى عمومى

اگر قرار بود كه كارايي فارغ التحصيلان پزشك دانشگاه هاي نظامي مشابه همكاران غير نظامي شان باشد شايد هيچگاه مجوز تربيت پزشك عمومي به اين دانشگاه ها داده نمي شد . انتظار بحق از اين دانشگاه ها اين است كه فازغ التحصيلان آنها توان ويژه اي براي تأمين نيازهاي نظامي داشته باشند. به راستي دانشجويان پزشكي ما چقدر در امداد رساني و درمان مصدومين بيولوژيك و شيميائي مهارت دارند؟ دانش تخصصي آنها نسبت به جنگ افزارهاي بيولوژيك و شيميائي چقدر است ؟ در بخش بيولوژي و شيميائي تلاشي كرده ايم و خواهيم كرد كه هر دانشجوي پزشكي ملزم به گذراندن دروس ويژه مصدومين جنگ هاي نوين باشد و عدم گذراندن موفقيت آميز اين دروس به معناي نقص آموزش تلقي گردد. اگر چه اين دروس چند بار ارائه شده اند و ظاهراً همه موافق آن هستند ولي بعلت فقدان پشتيباني و حمايت لازم،  متأسفانه هنوز به مرحله عملياتي نرسيده و توصيه مي شود هرچه زودتر تصميم نهايي در اين مورد اتخاذ گردد.

 

5- تاسيس و راه اندازى بخش بيماريهاى عفونى در بيمارستانهايى كه آمادگى دارند

بيمارستان هاي وابسته به دانشگاه هاي نظامي مثل بيمارستان هاي سپاه، ارتش و نيروي انتظامي باحتمال قريب به يقين از جمله مراكز عمده مراجعه مجروحين بيولوژيك خواهند بود. اين بيمارستان بايد به بخش عفوني مجهز شده و خيلي سريع خود را براي پذيرش دستيار عفوني (با تاكيد بر بيماريهاي خاص و ناشناخته) آماده نمايد. راه افتادن بخش عفوني و پذيرش رزيدنت عفوني بــه ترويج آموزشي و پژوهشي در مــورد عوامـل عفوني ( و ترجيحاً عوامل بيولوژيك) منجر خواهد شد.

 

6- تشكيل دوره فوق ليسانس ميكروبشناسى (با گرايش دفاع بيولوژيك) :

ميكروبشناسان يكي از اعضاء مهم تيم دفاع بيولوژيك محسوب مي شوند. كارشناسان ارشد فعلي دانشگاهي در رشته ميكروبشناسي، متاسفانه فاقد جنبه هاي دفاع بيولوژيك هستند و از اين حيث جوابگويي نيازهاي ًطب رزمي ً نمي باشند. بايد سرفصل هاي درسي و بخصوص پروژه تحقيقاتي و دروس كارورزي دانشجويان ميكروبشناسي بنحوي تنظيم شود كه اين دانشجويان پس از فازغ التحصيلي بتوانند در بعد تشخيصي عوامل بيولوژيك (در آزمايشگاه هاي طبي تيپ ها، لشگرها و بهداري هاي رزمي)‌، عوامل تحقيقاتي در داخل آزمايشگاه ها و منطقه عمليات و نيز بعنوان عضو موثري در تيم امداد و درمان فعاليت كنند. پروژه هاي تحقيقاتي اين دانشجويان مي توانند عملاً در جهت توسعه تحقيقات كاربردي دفاع بيولوژيك در بعد پزشكي مؤثر واقع شود. دانشگاه هاي علوم پزشكي مي توانند فعالانه شرايط تصويب و راه اندازي دوره فوق ليسانس ميكروبشناسي پزشكي (گرايش دفاع بيولوژيك) را فراهم آورند. تعيين موضوع پايان نامه هاي اين دانشجويان و هدايت پژوهشي آنها مي تواند گام مهمي در جهت مؤثر تر واقع شدن آنها بحساب آيد.

 

ب )‌ محور پيشگيري از تأثير سلاحهاي بيولوژي و بيوتروريسم

ركن مهم كنترل بيوتروريسم و پيشگيري از آن جلب همكاري هوشمندانه مردم مي باشد و اين مهم بدون آموزشهاي موثر و مفيد امكان پذير نمي باشد. آموزش موثر و مفيد به نوبه خود نيازمند برنامه ريزي صحيح است.  آموزش هاي عمومي و توجيه مردم نسبت به  سلامتي بدن و باور آنها نسبت به دستورالعمل هاي بهداشتي (فردي و عمومي) نقش مهم و تعيين كننده اي در پيشگيري دارند. هر كدام از  وسائل ارتباط جمعي ( مثل روزنامه ها، مجلات، صدا و سيما ) در زمينه آموزش هاي عمومي دفاع بيوتروريسم نقش ويژه خود را خواهند دا شت.  آگاهي عمومي مردم نسبت به اصول اوليه بهداشتي،  مؤثر ترين و در عين حال كم خرج ترين وسيله محافظت عمومي بر عليه سلاح هاي بيولوژيك است.  بايد بگونه اي برنامه ريزي شود كه اين آموزش ها  در سطح جامعه حساسيت زا و نگران كننده نباشند. در همين راستا مي توان طراحي و اجراء مانور هاي شهري را براي ارتقاء دفاع غير نظامي در مقابل بيوتروريسم مد نظر قرار داد. ضمنا توصيه مي گردد  برنامه دفاع بيولوژيك جزء لاينفك رزمايش هاي نظامي محسوب شوند.

 

1- پيش بينى وسايل حفاظت فيزيكى در مقابل عوامل بيولوژيك

فراهم بودن وسايل پيشگيري فيزيكي مثل ماسك هاي تنفسي (ضد بيولوژي)، لباس هاي محافظت كننده وغيره. بخصوص زماني كه پرسنل نظامي هدف سلاح هاي بيولوژيك هستند بسيار حياتي است. اينگونه تجهيزات بايد اقلا در حد نياز نيروهاي عمل كننده پيشاپيش فراهم شوند.  اگر قرار است اين گونه وسايل و تجهيزات از خارج خريداري شوند و يا در داخل توليد گردند بايستي به چنان تجهيزات و نيروي انساني متخصص مجهز باشيم كه بتوانيم بسرعت و با دقت اين تجهيزات را آزمايش كرده و شرايط موثر بودن آنها را مشخص كنيم. بسيار اتفاق افتاده كه به هنگام استفاده پرسنل از يك وسيله (مثلا ماسك) متوجه خرابي و بي تاثير بودن آن مي شويم. علاوه بر اين وسائل فوق بايد قبلا چندين بار توسط پرسنل استفاده شده و افراد دقيقا نحوه استفاده از آنها را بدانند.

 

2- توسعه برنامه هاى واكسيناسيون

بيشتر عوامل بيولوژيك شناخته شده خوشبختانه بوسيله واكسن قابل پيشگيري هستند. اگر چه بيشتر اين واكسن ها را در اختيار نداريم. در ممالك پيشرفته واكسن هاي مخصوص عوامل بيولوژيك را به صورت محرمانه در ارتش هاي خود ساخته و در حد مصرف اورژانسي در دسترس مراكز نظامي قرار داده اند. بايد برنامه ها و پروژه هاي واكسن سازي را در سراسر مملكت مورد تشويق و حمايت قرار دهيــم تـــا در صورتي كه روزي به يك نوع واكسن ( مثلاً آبله ) نيازمند شديم تا بخود بجنبيم و از خارج خريداري كنيم  بسيار دير شده است. بنابراين بايد به منابع و استعداد هاي داخلي تكيه داشته باشيم. اين امر تنها با برنامه ريزي طولاني مدت ميسر است. بخش بيولوژي بايد مراكز و مؤسسات و افرادي را كه در زمينه واكسن سازي فعال هستند شناسايي كرده و بتدريج درصدد ايجاد ارتباط و ارائه پروژه هاي واكسن سازي باشند. اين كار نيز  نيازمند زمان و حمايت مؤثر از مراكز تحقيقاتي است.

 

3- كمو پروفيلاكسى ( پيشگيرى دارويى)

يكي از وسايل مهمي كه در پيشگيري از حملات بيولوژيك بسيار ضروري است در دست داشتن برنامه هاي ويژه پروفيلاكسي (قبل از تماس-  بعداز تماس )‌ مي باشد. براي اينكار بايد عناصر دارويي موجود در رژيم هاي مختلف پروفيلاكسي مربوط به هر كدام از عوامل بيولوژيك مشهور بصورت ليست تهيه شوند. اقلام دارويي مربوط به پروفيلاكسي بايد بنحوي تهيه و ذخيره شوند كه اولاً تاريخ مصرف آنها سپري نشود  و ثانياً حداقل جوابگويي نياز يك جمعيت (مثلاُ)‌يك ميليوني باشند. پرسنل عملياتي نظامي و نيروهاي انتظامي بخصوص آنهايي كه به ماموريت هاي ويژه گسيل مي شوند و احتمال داده مي شود كه هدف جنگ افزار هاي بيولوژيك قرار گيرند بايد با توجه نوع تهديد محتمل از برنامه هاي ويژه پروفيلاكسي دارويي استفاده كنند.از طرفي عوامل بيولوژيك بطور روزانه نسبت به دارو هاي آنتي بيوتيك مقاوم مي شوند و حساسيت دارويي آنها بايد دائما كنترل شود.  اينكار نيازمند پروژه هاي تحقيقاتي است. تأثير عملياتي هر كدام از پروتكل هاي پروفيلاكسي كه در كتب طبي قيد شده اند  بايد با توجه به شرايط كشور مجددا مورد تحقيق قرار گرفته با آزمايشات خودمان نيز به صحت و سقم آن پي بريم و اين نيازمند تحقيقات است، تحقيقات نيازمند حمايت است و حمايت محتاج برنامه.

 

4-  مراقبت از منابع آب

منابع و مخازن آب شرب و غير شرب يكي از اهداف بسيار مهم سلاحهاي بيولوژيك  و بيوتروريسم مي باشند. نبايد اجازه دهيم تروريست ها و يا عناصر دشمن به منابع آب ما دسترسي پيدا كرده آنرا آلوده كنند و بعداز اينكه كار از كار گذشت در صدد درمان بيماران  برآئيم. بايد از منابع آب در شهرها و روستاها بنحو هوشيارانه مراقبت كنيم. يك بعد بسيار مهم اين مراقبت، كنترل روزانه نمونه هاي آب نسبت به آلودگي هاي عمدي با عوامل بيولوژيك و فعاليت هاي بيوتروريسمي است. آزمايشات روتين آب متأسفانه پوشش لازم را براي تشخيص عوامل بيولوژيك ندارند و از اين نظر ناقص هستند. بايد آزمايشگاه هاي مجهز زنجيره اي بوجود آمده و پرسنل آنهابنحوي آموزش ببينند كه هرگونه تغيير دركيفيت ميكروبي ـ شيميائي آب بصورت روزانه ضبط وثبت و به مركز هوشمندمركزي ارسال گردند.بدين ترتيب ميتوانيم ازوقوع يك حمله بيولوژيك و بيوتروريسم آگاهي يابيم . اين كار در وهله اول نيازمند توجيه تصميم سازان و تصميم گيران بالا دست است و تنها راه آن برقراري سمينارهاي دوره اي است كه ابعاد مختلف سلاحهاي بيولوژيك و بيوتروريسم را براي گروه هاي متفاوت تشريح كند.

5-  نظارت بر تهيه كنندگان و  توزيع كنندگان مواد غذايى و مراقبت از ذخائر غذايى

مواد غذايي ممكن است  بعنوان حامل هاي عوامل بيماريزا بر عليه افراد بيگناه بكار روند. همه روزه داستان شير خشك ها و گوشت هاي آلوده را كه به راحتي به كشور هاي مصرف كننده ارسال مي شوند، مي شنويم . جنون گاوي و يا تب برفكي نيز بر سر زبان ها است. . براي كليه كاركنان اداره ها و سازمان هاي ناظر بر مراكز توليد و توزيع مواد غذايي كه بنظر مي رسد آموزشهاي مناسب با حرفه خود را (از بعد بيوتروريسم) ندارند بايد كلاس هاي آموزشي ويژه برگزار شود. برنامه هاي بازآموزي و نوآموزي كاركنان شاغل  بايد مورد توجه  قرار گرفته و حمايت هاي لازم از آن ها بعمل آيد. چنانچه كارمندان اداره مراقبت از مواد غذايي تحت آموزش هاي ويژه قرار گيرند و بدانند كه كار با اهميتي بر عهده آنان است و حتي توسط ارگان هاي ديگر نيز نظارت مي شوند احتمالاً وظايف خود را با دقت و حساسيت بيشتري انجام خواهند داد. ورود محموله هاي غذايي (بصورت تر و خشك) به داخل كشور بايد با حساسيت تلقي گردد. آزمايشگاه هاي گمركي مواد غذايي بايد از حالت سمبليك خارج شده و از حيث نيروي انساني آموزش ديده و تجهيزات آزمايشگاهي حمايت شوند. واقعاً چه ارگاني بر ورود بي حساب اين همه مواد غذايي ( شير، گوشت مرغ، گوشت ماهي و ….) نظارت دارد و با چه كيفيتي ؟ پيشنهاد مي شود براي اين گروه از كاركنان دوره هاي تداوم آموزش دفاع در مقابل سلاح هاي بيولوژيك و بيوتروريسم برگزار گردد.

 

ج) كشف و تشخيص حمله بيولوژيك و بيوتروريسم

كشف سريع و بموقع  حمله بيولوژيك و بيوتروريسم و كيفيت آگاهي از وقوع آنها اهميت بحراني داشته و  در مقابله با اين حوادث نقش حياتي دارد. زيرا در غياب تامين تداركات خاص در سطح محلي، منطقه اي و ملي، يك حمله بيوتروريستي با استفاده از ويروس آبله، اسپور سياه زخم يا عوامل آلوده كننده آب و مواد غذايي شالوده بهداشت و درمان محلي و شايد ملي را بهم ريخته و عده كثيري از بيماران و مردم عادي براي بدست آوردن امكانات درماني به بيمارستان ها و مراكز درماني ديگر هجوم مي آورند. علاوه بر اين ممكن است نيروهايي كه بايد در نقش واكنش سريع عمل نمايند، خودشان قبل از همه گرفتار و زمينگير شده و كاري از دستشان بر نيايد.  شباهت هاي زيادي بين وقوع يك همه گيري طبيعي و حمله بيوتروريسمي وجود دارد و همين واقعيت تمايز بين اين دو را مشكل مي سازد. البته آگاهي از يك همه گيري كه بطور عمدي ايجاد شده بسيار مهم است منتهي اين امر نياز مند يك شبكه وسيع ثبت وقايع مي باشد. اگر كليه وقايع زيستي در شهر هاي مختلف سراسر كشور بدقت و با حساسيت لازم ضبط شده و از طريق شبكه اطلاع رساني به بانك مركزي اطلاعات پزشكي منتقل گردند گام اساسي برداشته شده است. چنانچه اطلاعات موجود در مركز مديريت بيماري هاي وزارت بهداشت بهينه شده و با تجهيزات رايانه اي تقويت گردند قدم هاي بعدي در خصوص آگاهي از انتشار عمدي عوامل بيولوژيك هموار تر خواهند شد. در شرايط فعلي ممكن است يك بيماري خاصي در گوشه و كنار كشور اپيدمي شود قبل از آنكه سيستم بهداشتي ـ درماني بتواند متوجه آن شود مدتها طول بكشد. ياد آوري مي شود امروزه خطر استفاده همزمان از چند عامل بيولوژيك مختلف بصورت مختلط در يك يا چند منطقه وجود دارد. همچنين احتمال دارد از ارگانيسم هايي استفاده شود كه در ليست عوامل بيولوژيك قرار نداشته ولي از طريق مهندسي ژنتيك خواص بيماريزايي شديد و مقاومت آنتي بيوتيكي گسترده در آنها بوجود آمده باشد. لذا با تشخيص هر عامل جديد همواره بايد ليست جديدي از آنها تنظيم و منتشر گردد. بنابراين بايد آزمايشگاه ها و مراكز تحقيقاتي كه توان كار تشخيصي بر روي عوامل بيولوژيك را دارند شناسايي شده و هركدام در زمينه خاصي تقويت گردند تا بتوانند به عنوان آزمايشگاه هاي مرجع تخصصي ايفاء نقش نمايند.

 

د) امداد و درمان مصدومين ناشي از سلاحهاي بيولوژيك

بخش قابل توجهي از هراس و نگراني عموم مردم در هنگام بيوتروريسم با ملاحظه آمادگي در سازمان هاي مسئول و بخصوص تشكل هاي وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشكي برطرف مي شود. آمادگي شبكه هاي بهداشت و درمان براي مقابله با حملات بيولوژيك و بيوتروريسم بدون برنامه ريزي قبلي امكان ندارد.  اين برنامه ريزي ها بايد با توجه به مورد مهم بهداشتي ـ درماني كه بعضا توضيح داده ميشوند انجام گيرند.

 

1- پيش بينى آنتى بيوتيك هاى مورد نياز

براي درمان مصدومين ناشي از سلاح هاي بيولوژيك و بيوتروريسم آنتي بيوتيك هاي مختلف در صدر ليست نيازمندي هاي درماني قرار دارند. بهرحال بيشتر عوامل بيولوژيك عمدتاً‌ ميكروارگانيسم هاي بيماريزايي هستند كه در شرايط عادي نيز قادر به ايجاد بيماري هستند منتهي با اين تفاوت كه در اينجا بصورت عمدي انتشار داده شده اند. تصور كنيم مثلا در يك روز فقط 10 هزار نفر در تهران به سياه زخم مبتلا شوند و به كلينيك هاي عفوني مراجعه كنند آيا مي توانيم آنتي بيوتيك و ساير داروهاي مورد نياز آنها را تأمين كنيم؟  بنابراين مراكز تحقيقاتي بايد بطور مستمر و با توجه به اينكه ليست عوامل بيولوژي ممكن است در طول زمان دستخوش تغييراتي شود، ليست آنتي بيوتيك هاي مورد نياز و مؤثر بر عليه يكا يك عوامل بيولوژيك (مثل سيدوفووير براي آبله، ريباويرين براي تب كريمه ـ كنگو و سيپروفلوكساسين براي سياه زخم) را تهيه كرده و مراكز تأمين دارو را در ستاد مشترك سپاه  در جريان قرار دهد. اين داروها بنحوي بايد تهيه گردند كه هميشه به اندازه مثلاً صد هزار نفر ذخيره آماده داشته باشيم. براي اينكار بايد طرح هاي تحقيقاتي طراحي و تعريف شوند كه هدف آنها بررسي الگوهاي حساسيت آنتي بيوتيكي سوش هاي ميكروبي ( پاتوژن ها) است. نتايج اين طرحها به همراه ارزشيابي هاي مربوطه بايد توسط يك مركز هوشمندي جمع آوري و تجزيه و تحليل گردند اينكار نيازمند داشتن برنامه مدون است.

 

2- پيش بينى شرايط لازم براى ايزولاسيون بيماران هنگام تك ميكروبى

يكي از خصوصيات مهم عوامل بيولوژيك، مسري بودن آنهاست. بعبارت ديگر عوامل بيولوژيك پس از آنكه در يك منطقه انتشار داده شوند بخودي خود و با انتقال مستقيم افراد مختلف را آلوده مي كنند. با اين اوضاع ايزولاسيون بيماران ناشي از عوامل بيولوژيك مهم و بسيار ضروري است. هر گونه همه گيري ناشي از عوامل بيولوژيك در مدت كمي عملاً از كنترل خارج خواهد شد، بخش بيولوژي بايد چگونگي و نحوة ايزولاسيون بيماران و مصدومين ناشي از تك بيولوژي را بررسي و تدوين كند. سوالاتي چون چرا بايد ايزولاسيون بيماران صورت گيرد، شرايط ايزولاسيون بيماران چيست و ظرفيت تخت هاي بيمارستاني ايزوله چقدر است؟ بايد جواب كاربردي داشته باشند.

 

3- برآورد تخت بيمارستانى مورد نياز مصدومين بيولوژى

مصدومين  و بيماران ناشي از عوامل بيولوژيك و بيوتروريسم، عمدتاً همچون بيماري هاي عفوني علائم غير اختصاصي خواهند داشت. منتهي اين علائم گاهي از الگوي بيماري هاي بومي تبعيت نكرده و خصوصياتي ويژه و منحصر بفرد دارند. بيمارستان هايي كه پذيراي اين مجروحين و مصدومين خواهند بود بايد هر كدام حداقل به يك بخش ايزوله مجهز باشند زيرا مصدومين ناشي از سلاح هاي بيولوژيك و بيوتروريسم را ممكن است نتوان همراه ساير بيماران بستري نمود ضمن آنكه در اينطور مواقع معمولاً تعداد بيماران بيولوژيك به طور نگران كننده اي افزايش يافته و امكانات بيشتري را طلب مي كند. يك كار ضروري كه بايد انجام گيرد اين است كه امكانات و تخت هاي بيمارستاني (ايزوله) در شهرهاي بزرگ، شناسائي و ميزان آمادگي آنها براي پذيرش مصدومين بيولوژيك تعيين شود تا در كل ببينيم چه نسبتي بين امكانات موجود و نيازمندي ها برقرار است. بخش بيولوژي بايد بتواند تيم هايي را آموزش و سازماندهي كند كه بتوانند اينكار را در وهله اول از مراكز درماني خود سپاه شروع و نتايج آنرا براي ملاحظات دقيق تر در اختيار مراجع تصميم گيري قرار دهند. تربيت و آموزش چنين افرادي نيازمند برنامه و حمايت همه جانبه است.

 

4- برآورد تجهيزات و اقلام غير دارويى مورد نياز مصدومين بيولوژيك

علاوه به آنتي بيوتيك هاي مختلف كه براي نجات جان بيماران و افراد آلوده شده به عوامل بيولوژيك لازم هستند، اقلام دارويي ديگر مثل الكتروليت ها، مسكن ها، تجهيزات مثل ضد عفوني كننده هاي مختلف، كوره هاي زباله سوز  بايد براي مراكز درماني كه براي مجروحين و مصدومين بيولوژي در نظر گرفته شده اند پيش بيني و تهيه گردند. البته اينها نيازمند ديدگاه هاي كارشناسانه به مقوله بيوتروريسم است و لذا بايد از هم اكنون هسته هاي كارشناسي براي بررسي اين موضوعات تشكيل و شروع بكار كنند.

 

هـ)‌ محور تحقيقات

باتوجه به پراكندگي استعداد ها و امكانات تحقيقات علوم پزشكي در كشور، در وهله اول بايد نيروهاي پژوهشي كشور شناسايي و فعاليت هاي آنان در راستاي نياز هاي دفاعي جهت دهي گردد. در عرصه هاي مختلف دفاع بيولوژيك نيازمند تحقيقات هستيم. به عبارت روشنتر، چون قضيه دفاع مطرح است پس نبايد انتظار داشته باشيم كه به راحتي بتوانيم از فرآورده ها و محصولات دفاعي ديگران آنهم در همه زمينه ها استفاده كنيم. اگر پروژه هاي تحقيقاتي دانشجويان كارشناسي ارشد و دكتراي گروه پزشكي در مسير نيازهاي دفاعي طراحي و انجام مي شدند، امروز در وضعيت بهتري قرار داشتيم. بعضي از مهمترين زمينه هايي كه در آنها نيازمند تحقيقات كاربردي هستيم بقرار زير هستند:.

 

1- ارزيابى تأثبر آنتى بيوتيك ها

در دسترسي بودن آنتي بيوتيكهاي مؤثر براي هر كدام از عوامل بيولوژيك از مهمترين فاكتورهاي جلوگيري از تلفات بيشتر ناشي از عوامل بيولوژي و بيوتروريسم است. اثر آنتي بيوتيك هاي مختلفي كه در بازار موجود است بايد بطور مداوم  بررسي و در اختيار كادر درماني قرار گيرد. بخش بيولوژي بايد پروژه هائي را در اين رابطه تعريف و در اختيار عناصر تحقيقات داخل و خارج دانشگاه قرار داده و بر انجام آنها نظارت كند. همچنين بطور روزانه شاهد بروز مقاومت ميكروبي نسبت به آنتي بيوتيك هايي هستيم كه قبلاً وجود نداشتند. بنابراين با انجام تحقيقات بايد وجود اين روش هاي ميكروبي كشف و به تيم درماني گزارش شوند تا رژيم هاي درماني مؤثر عليه آنها طراحي گردد.

 

2- خواص پروفيلاكسى  رژيم هاى دارويى

همانطور كه قبلا اشاره شد رفتار عوامل بيولوژيك در مقابل تركيبات ضد ميكروبي در زمان هاي مختلف (تغييرات ژنتيكي و بروز مقاومت هاي دارويي) متفاوت خواهد بود. انجام تحقيقات بر روي مقاومت هاي آنتي بيوتيكي و خواص ميكروبشناسي تركيبات شيميائي جديد عملاً دست تيم پزشكي را براي از بين بردن عوامل بيولوژيك (پس از آلوده شدن افراد) قبل از آنكه علائم بيماري ظاهر شود (كميوپروفيلاكسي) باز خواهد گذاشت. برنامه هايي در دست تهيه داريم كه حتي آنها اثر برخي از برنامه هاي پروفيلاكسي در عمل ارزشيابي شوند.

 

3- حمايت از طرح ها و تحقيقات واكسن سازى

همانطور كه قبلاً يادآوري شد، سازمان هاي نظامي كشورهاي پيشرفته واكسن هايي را بر عليه بعضي از عوامل بيولوژيك طراحي و توليد نموده اند. اين واكسن ها به هيچ وجه در بازار موجود نيستند و تنها در اختيار همان كشور سازنده است . معني اين مطلب اين است كه كشورهايي كه قادر به توليد واكسن مورد نظر نيستند در مقابل عامل فرضي مورد نظر حساس و بي دفاع مي باشند. بنابراين در اين عرصه بايد خودكفا باشيم و حداقل در اين زمينه نمي توانيم چشم به بازارهاي دنيا بدوزيم. بخش بيولوژي بايد نيروها و استعدادهاي موجود در مراكز دانشگاهي و تحقيقاتي را شناسائي كرده و با آنها ارتباط برقرار كند. واكسن هايي كه تاكنون ساخته شده و اطلاعات مربوط به آنها در دسترس است به صورت پروژه تهيه مي شود و هر طرحي در اختيار گروه هاي تحقيقاتي كه توان علمي و تحقيقاتي آنها مورد تأييد است قرار خواهد گرفت. در صورتيكه حمايت هاي مالي و مديريتي از اين پيشنهاد بعمل آيد مي توان ظرفيت هاي تحقيقاتي موجود در كشور را در خدمت دفاع كشور قرار داد و به تدريج واكسن هاي مورد نياز را بر عليه عوامل بيولوژيك توليد نمود. بايد توجه داشته باشيم طرح هاي واكسن سازي در كوتاه مدت جواب نداده و بايد براي اينكار برنامه بلند مدت در دست داشت. طرح هاي بلند مدت نياز به مديريت ثابت دارد مديريت ثابت نيز استراتژي  مي طلبد .

 

4- ايجاد شبكه اعلام خطر

اولين عاملي كه در شبكه اخطار سريع جلب توجه مي كند، تشخيص سريع و قابل اعتماد عوامل بيولوژيك است. اگرچه در سطح كشور، فاقد آزمايشگاهي هستيم كه به تنهايي قادر به اين امر مهم باشد ولي بعضي مراكز آزمايشگاهي وجود دارند كه مي توانند در يك مورد خاص تمركز نموده و تدريجا بعنوان آزمايشگاه مرجع معرفي گردند. به هرحال بايد تكليف عوامل عفوني خاص و عوامل بيولوژيك معلوم باشد و زماني كه مثلا با مورد مشكوك سياه زخم برخورد كرديم بدانيم به كدام مركز بايد مراجعه كنيم. درست است كه هم اكنون روش هاي تشخيص سريع مثل PCR ابداع شده و سريعا مي توان يك ميكروب را تشخيص داد وليكن در اينمورد نيز نيازمند تحقيقات وسيع بوده و بايد اين روش ها براي عوامل مختلف باصطلاح اپتيمايز شوند. بعلاوه هنوز اطلاعات جامع و معتبر در مورد فلور ميكروبي مناطق مختلف كشور تدوين نشده است. البته اطلاعات پراكنده اي وجود دارد ولي بايد به صورت علمي تدوين گردند. بطور كلي در محور تحقيقات بيشتر از ساير محور ها نيازمند مركز هوشمند و هدايتگر هستيم.

 

 

بازگشت به فهرست مقالات كتاب

ابتداي فهرست مقاله