افزايش شناخت بشر از موجودات زنده و فرايندهاي زيستي توانمندي هاي نويني را در اختيار انسان قرار داده است كه كاربردهاي گسترده‌اي دارند. بيوتكنولوژي ( فنآوري زيستي) و مهندسي ژنتيك از علوم نويني هستند كه در دو دهه گذشته توانمندي هاي خود را در عرصه هاي مختلف زندگي بشر بويژه در زمينه بهداشت و درمان بخوبي به اثبات رسانده اند. مهندسي ژنتيك و يا به عبارتي دست ورزي ژن ها سبب تحول در عرصه فنآوري زيستي و بويژه تهيه و توليد انواع واكسن ها، داروهاي نوتركيب، و روش هاي نوين تشخيصي و درمان بيماري ها گرديده است.

بيوتكنولوژي )Biotechnology( (صنايع زيستي، فن آوري زيستي) يا بهره گّيري صنعتي از توان موجودات و فرايندهاي زيستي، به دليل ماهيت چند منظوره آن در اغلب كشورهاي جهان به عنوان تكنولوژي حياتي و محور توسعه، قلمداد شده و در تنظيم استراتژي و برنامه هاي ملّي توجه جدي به آن معطوف گرديده است زيرا امنيت ملي بدون دستيابي به فن آوري هاي حياتي نوين، امكانپذير نخواهد بود. انتخاب بيوتكنولوژي به عنوان تكنولوژي هاي حياتي ملي، تكنولوژي هاي نوظهور بازرگاني و تكنولوژي هاي كليدي دفاعي، عنوان شده توسط وزارت بازرگاني و وزارت دفاع آمريكا، جامعه اروپا، ژاپن، كره جنوبي، كانادا و مالزي نشان دهنده اهميت اين فنآوري است.

بيوتكنولوژي پزشكي

بيوتكنولوژي پزشكي عبارت از بهره گيري از توانمندي هاي فنآوري زيستي و مهندسي ژنتيك در عرصه بهداشت و درمان است كه در عرصه هاي تحقيقاتي، پيشگيري، تشخيص و درمان، سبب تحول عمده‌اي گرديده است.

الف - تحقيقات

در عرصه تحقيقات، بيوتكنولوژي پزشكي جهت شناسايي علت يا علل مولكولي بيماري ها و عوامل بيماريزا يا عملكرد داروها، كه به طور كلي كشف و شناسايي ژن ها، پروتئين ها و مكانيسم عمل وارتباط آن ها با عوامل ديگر در اين عرصه است كه با خاتمه پروژه ژنوم انساني منجر به كشف رمز هزاران ژن موثر در بيماري ها راه هاي نويني را جهت تشخيص سريع، درمان و پيشگيري در اختيار بشر قرار داده است. در اين عرصه شناسايي ساختار ژنتيكي عوامل بيماريزاي عفوني علاوه بر نقش بسيار مفيد مي‌تواند كاربردهاي خطرناكي را در عرصه تهيه عوامل نوين عفوني داشته باشد كه در ادامه بدان خواهيم پرداخت.

ب - پيشگيري

از توانمندي هاي مهم بيوتكنولوژي ارائه روش هاي نوين در پيشگيري از ابتلا به بيماري هاي عفوني مانند واكسن هاي نوتركيب و ژنتيكي است كه تحول عظيمي را در عرصه مبارزه بر عليه بيماري هاي عفوني و انگلي ايجاد كرده است

ج - تشخيص

استفاده از روش هاي مولكولي در تشخيص دقيق و سريع عوامل عفوني و طبقه بندي آن ها تشخيص دقيق و سريع انواع بيماري هاي ژنتيكي، متابوليك، تشخيص ناقلين، تشخيص قبل از تولد، و همچنين تشخيص هويت، رايج گرديده اند و نقش اين روش ها در كاهش بروز بيماري هاي خاص، بسيار ارزشمند است.

د - درمان

توليد داروهاي نوتركيب، انقلابي را در بيوتكنولوژي دارويي ايجاد كرده است. اولين محصولات مهندسي ژنتيك، داروهاي نوتركيب مانند انسولين انساني، هورمون رشد انساني، انترفرون ها واينترلوكين ها بودند و اينك ده ها داروي نوتركيب در مراحل نهايي ورود به عرصه درمان مي‌باشند مهندسي پروتئين و طراحي داروهاي نوتركيب با تغيير ساختمان پروتئين ها سبب افزايش كارايي و كاهش عوارض آن ميگردد. روش هاي نوين انتقال دارو اميدهاي تازه‌اي را در حذف تزريقات مكرر و درمآن هاي دراز مدت ايجاد نموده است.

نوتركيبي ژن

شناخت دقيق از ساختمانDNA ، فرايند همانند سازي و ترجمه ژن در دهه 60 و 70 مقدمات ابداع روش هاي نوتركيبي ژن را فراهم ساخت. ابزارهاي اساسي فنآوري نوتركيبي DNA شامل DNA وRNA يا ماده وراثتي طبيعي يا صناعي، آنزيم هاي برش دهنده، آنزيم هاي تغيير دهنده و در نهايت آنزيم پيوند دهنده مي‌باشد. جهت نوتركيبي DNA روش هاي بسيار مختلفي وجود دارد كه بر اساس هدف و نوع كاربري، متفاوت مي‌باشد.

روش هاي مهندسي ژنتيك

مطالعه ساختارهاي ژنتيكي و تعيين رديف يا توالي ژن ها

اين عرصه كاربرد گسترده‌اي در شناخت مكانيسم هاي بيماريزايي و ژن هاي مسئول در آن و همچنين كاربرد جهت تشخيص عوامل، موتاسيون ها، مقاومت دارويي و بسياري كاربردهاي ديگر دارد. جهت تعيين رديف يا توالي ژن از روش هاي نوتركيبي و كلونينگ ژن، استفاده مي‌شود. با توجه به بزرگي ژنوم موجودات زنده ابتدا توسط آنزيم هاي محدود كننده(Restriction Enzyme) ژنوم به قطعات كوچك 5-2 كيلوبازي تقسيم شده و سپس قطعات مزبور در پلاسميدهاي خاصي پيوند (كلون) مي‌گردد (شكل1). سپس اين قطعات با روش خودكار تعيين توالي (Sequension) گرديده و توسط نرم افزارهاي خاصي توالي قطعات به هم پيوسته و ژن يا ژنوم كامل تهيه مي‌شود. البته در حال حاضر از روشPCR جهت استخراج قطعات مورد نظر و تعيين توالي مستقيم آن ها استفاده مي‌شود.

شكل 1 ـ روش كلاسيك نوتركيبي و كلونينگ ژن

در اين روش بخشي از DNA بيگانه كه قرار است به حامل مناسب، پيوند زده شود توسط آنزيم هاي برش دهنده (اندونوكلئاز ها مانند EcoRI در اين شكل) به قطعات كوچكتري شكسته مي‌شوند (بالا سمت راست). اين آنزيم ها داراي جايگاه برش اختصاصي با رديف مشخص نوكلئوتيدي هستند كه زنجيره DNA در اين قسمت برش خورده و از هم جدا مي‌شود. در عين حال حامل حلقوي شكل ( پلاسميد قرمز رنگ در قسمت فوقاني و سمت چپ تصوير) نيز با آنزيم، برش داده مي‌شود كه در اثر آنزيم پلاسميد باز شده و آماده پيوند زدن مي‌گردد. قطعات حاصل از برش DNA و همچنين پلاسميد باز شده با هم در غلظت و شرايط مناسب، مخلوط مي‌شوند و با استفاده از آنزيمي موسوم به ليگاز كه عمل چسباندن و اتصال قطعات را انجام مي‌دهد عمل پيوند يا كلونينگ صورت مي‌گيرد. با توجه به قانون مكمليت و اتصال بازهاي مكمل A-T , G-C محل هاي برش خورده كه مكمل هم مي‌باشند ( بدليل برش پلاسميد و DNA با يك آنزيم) قطعات حاصل به طور اتفاقي در جايگاه برش پلاسميد، پيوند خورده و پلاسميد حلقوي (پلاسميد قرمز داراي قطعه آبي در پايين شكل) ايجاد مي‌شود. به اين پلاسميد، نوتركيب گفته مي‌شود زيرا در نتيجه اين عمليات قطعه‌اي جديد در آن وارد شده و داراي تركيبي نو است.

استفاده از روش هاي نوتركيبي جهت القاء ژن

يكي از كاربردهاي گسترده فنآوري نوتركيبي DNA، كلونينگ ژن جهت تهيه پروتئين نوتركيب در باكتري ها يا مخمرها براي اهداف مختلف مانند ساخت واكسن، داروهاي نوتركيب، آنزيم ها و فراورده هاي صنعتي و يا مطالعه ساختار و فعاليت پروتئين ها مي‌باشد.

در اين روش، همانند بخش قبل ژن مورد نظر كه بايد واجد مشخصات و توالي هاي لازم جهت القاء باشد (رمز شروع، رمز خاتمه و توالي هاي پايدار كننده) در يك پلاسميد واجد واحد القاء (پروموتور) پيوند مي‌گردد. در صورت كلونينگ صحيح ژن و وجود شرايط لازم، پلاسميد منتقل شده به يك ميزبان پروكاريوتي يا يوكاريوتي به القاء پروتئين مورد نظر خواهد پرداخت. امروزه فهرستي از داروهاي نوتركيب مانند هورمون رشد انساني، انسولين، فاكتورهاي خوني و انواع انترفرون ها با كاربرد گسترده در امر درمان وجود دارد. ده ها آنزيم و فاكتور رشد از اين طريق تهيه گرديده است كه علاوه بر عرصه پزشكي در بيوتكنولوژي صنعتي، كشاورزي و دامپروري نيز كاربرد هاي گسترده‌اي دارند. كاربرد ناقليني كه در اثر دستورزي هاي ژنتيكي به شكل "ارگانيسم عفونتزا" تغيير يافته و ميتوانند به شكل فزايندهاي در زمينة پزشكي بهعنوان ابزار به كارگرفته شوند نيز از دستاوردهاي اين فنآوري است.

كلونينگ موجودات زنده

از عرصه هاي نوين فنآوري نوتركيبي، كلونينگ موجودات يا Transgen است كه به موجودات ترا ريخته معروف است. كاربرد گسترده اين موجودات در عرصه پزشكي جهت مطالعه اثر داروها و رفتار ژن ها تحولي را ايجاد نموده است. از آخرين دستاوردهاي اين روش، كلونينگ انسان و ساير موجودات زنده است كه كاربردهاي توليد مثلي و درماني دارد.

توسعه اين توانمندي ها بشر را وارد عصر ژنوميك نمود كه اينك با پايان پروژه ژنوم انساني به عصر پروتئوميك وارد شده است. عصر ژنوميك با مطالعه جهت تعيين رديف و شناسايي ژن هاي مسئول بيماريزايي عوامل مختلف شروع گرديد. توسعه فنآوري تعيين رديف DNA ياRNA و افزايش سرعت دستگاه هايي كه به طور خود كار اقدام به تعيين رديف ژن ها مي نمايند تحول بزرگي را در اين عرصه ايجاد نمود. به نحوي كه پروژه ژنوم انساني كه بر اساس برنامه ريزي اوليه تصور مي‌شد در سال 2005 ميلادي پايان خواهد يافت در سال 2001 پايان يافت. ميزان رشد اطلاعات ژنتيكي در بانك اطلاعات ژنوم به شكل فزاينده‌اي در حال افزايش است. همچنان كه در جدول 1 مشاهده مي‌شود تعداد 606 سكانس شامل 680 هزار جفت باز در سال در1982 بانك ژنوم جهاني وجود داشت كه با رشدي بسيار عظيم در فوريه سال 2003 به نزديك به 25 ميليون سكانس و بالغ بر30 ميليارد جفت باز بالغ مي‌گردد. البته اين سكانس ها ژنوم هاي منتشر شده و آشكار مي‌باشد كه قابل دسترسي توسط است. در حالي كه اطلاعات بسياري نيز توسط شركت هاي خصوصي و مراكز تحقيقاتي تهيه و در اختيار آن ها مي‌باشد كه بدلايل تجاري و كاربردهاي مختلف در اختيار عموم نمي‌باشد.

جدول 1 ـ ميزان افزايش تعداد ژن ها و سكانس موجود در بانك ژنوم جهاني از سال 1982 تا فوريه سال 2003.

GenBank Data
Year	Base Pairs	Sequences
1993	157,152,442	143,492
1994	217,102,462	215,273
1995	384,939,485	555,694
1996	651,972,984	1,021,211
1997	1,160,300,687	1,765,847
1998	2,008,761,784	2,837,897
1999	3,841,163,011	4,864,570
2000	11,101,066,288	10,106,023
2001	15,849,921,438	14,976,310
2002	28,507,990,166	22,318,883

GenBank Data
Year	Base Pairs	Sequences
1982	680,338	606
1983	2,274,029	2,427
1984	3,368,765	4,175
1985	5,204,420	5,700
1986	9,615,371	9,978
1987	15,514,776	14,584
1988	23,800,000	20,579
1989	34,762,585	28,791
1990	49,179,285	39,533
1991	71,947,426	55,627
1992	101,008,486	78,608

در عين حال در كنار تعيين رديف ژن هاي انسان و ساير جانداران عالي تعداد بسياري از عوامل عفوني عمده نيز تعيين رديف گرديده اند و فهرست اين عوامل، مرتب در حال افزايش است.

در حال حاضر 140 سكانس كامل ژنوم عوامل ميكروبي در بانك اطلاعات ژنوم موجود است كه به تفكيك شامل 106 ژنوم باكتريال 18 ژنوم يوكاريوتي و 16 ژنوم اركئال مي‌باشد. در جدول 2 نام اندازه ژنوم تعدادي از عوامل عفوني كه ژنوم آن ها به طور كامل تعيين رديف گرديده است ذكر شده است.

سكانس هاي ژنومي و همچنين پروتئين هاي حاصل از تعيين رديف موجودات در سه بانك اطلاعات اساسي جهاني شامل بانك ژنوم مركز ملي اطلاعات بيوتكنوژي و مركز بيولوژي مولكولي اروپا و بانك ژنوم ژاپن منتشر مي‌گردد.

شكل 2 ـ ميزان اطلاعات ژنتيكي موجود در بانك ژن.

بررسي و تحليل رديف هاي ژنومي ميكروب هاي بيماريزا توسط انواع برنامه هاي رايانه‌اي امكانات بسياري را در اختيار بشر قرار داده است. به عنوان مثال شناسايي آنتي ژن هاي مناسب مي‌تواند مبناي تهيه واكسن بر عليه يك عامل گردد همچنين با شناسايي ساختار وراثتي ميكروب مي‌توان آنتي بيوتيك هاي اختصاصي جهت درمان آن را نيز تهيه نمود و يا پرايمرها و پروب هاي لازم جهت تشخيص مولكولي آن طراحي نمود. در عين حال با استفاده از رديف ژنومي ميكروب ها مي‌توان تنوع ژنتيكي، انواع ژنوتايپ ها و شباهت آن يا ساير ميكروب ها را بررسي نموده و از نظر تكامل و بيماريزايي، بر روي آن مطالعه نمود.

يكي از كابردهاي اساسي اطلاعات ژنومي عوامل عفوني بررسي مقاومت دارويي و واكنش آن ها به داروها مي‌باشد. به عنوان مثال با كمك روش هاي مولكولي مانند PCR با توجه به شناسايي رديف ژنومي عوامل مقامت دارويي در زمان بسيار كوتاهي مي‌توان سويه هاي مقاوم به يك يا چند آنتي بيوتيك را در زمان بسيار كوتاه نسبت به روش هاي متداول، شناسايي نموده و آنتي بيوتيك مناسب را تجويز نمود.

بررسي همه گيري شناسي بيماري هاي عفوني با استفاده از اطلاعات ژنومي بسيار ارزشمند بوده و امروزه به عنوان يك روش مفيد در تحقيقات، شناسايي همه گيري ها و منشائ بيماري استفاده مي‌شود.

يكي از موضوعات ديگر اساسي در زمينه افزايش سطح بهداشت و سلامت جوامع بشري توجه به پيشگيري و از جمله ايمن سازي در مقابل عوامل بيماري هاي مختلف است. اولويت و مزيت پيشگيري به درمان به عنوان اصلي اساسي مورد قبول همگان مي‌باشد. سابقه طولاني و تاريخي روش هاي سنتي ايمن سازي و روش هاي علمي تهيه و استفاده گسترده از واكسن بر عليه عوامل عفوني جان ميليونها انسان را از خطرمرگ و ناتواني نجات داده است. اغلب واكسنهاي موجود شامل واكسنهاي كشته، ضعيف شده و يا سم غير فعال به همان روش هاي قبلي ولي با كيفيتي بالا تهيه مي‌شوند و داراي كارايي مناسبي نيز هستند وتا زمان تهيه واكسن با كارايي بالاتر و مناسبتر به طور گسترده‌اي مورد استفاده خواهند بود. وليكن وجود تعداد بسياري از عوامل عفوني خطرناكي كه واكسني بر عليه آن ها وجود ندارد و همچنين شناسايي و بروز عوامل عفوني نوپديد و باز پديدي كه تلاش جهت تهيه واكسن به روش هاي متداول بر عليه آن ها با موفقيت چنداني همراه نبوده است ضرورت بهره گيري از فنآوري هاي نوين مهندسي ژنتيك، ميكروب شناسي و ايمني شناسي مولكولي را مطرح نموده است.

شناسايي و تعيين رديف ساختار وراثتي عوامل عفوني بخصوص ژن هاي دخيل در عفونت، بيماريزايي و همچنين عوامل سرطانزا، آلرژن ها و بخصوص مطالعه فرايندهاي مولكولي پاسخ ايمني و دفاع طبيعي برعليه عوامل بيماريزا شناخت بهتري ازجهان پُر اسرار عوامل بيماريزا را ايجاد نمود.

بهره برداري هاي غير صلح آميز

دانش، منشاء قدرت و توانايي است و به اعتراف تاريخ هرچه منشاء توانمندي باشد مي‌تواند مورد بهره برداري افراد سود جو و قدرت طلب نيز قرار گيرد. علومي چون فيزيك، شيمي، الكترونيك و صدها علم نوين در صده گذشته جهت توليد سلاح هاي اتمي، شيميايي و ابزار و آلات الكترونيكي كشنده گرديده است. بنابر اين نگراني از استفاده غيرصلح آميز از توانمندي هاي مهندسي ژنتيك، كاملا بجا و طبيعي است و اين موضوع توسط متخصصين بسياري كه غالبا خود در رشته مهندسي ژنتيك و نوتركيبي به تحقيقات مشغول هستند مطرح گرديد‌ه است.

از زماني كه مشخص گرديد DNA منشا اطلاعات حياتي موجودات زنده است اهميّت آن ها در عرصه علم وفنآوري، افزايش يافت. زماني كه فنون نوتركيبي ژن ها و دستكاري هاي ژنتيكي، ابداع گرديد انقلابي در عرصه علم و فنآوري رخ داد. استفاده از اين روش ها انسان را در شناخت بهتر از حيات و پيچيدگي هاي آن توانمند ساخت.

فنون مهندسي ژنتيك كه شامل شناسايي ژن، پروتئين، كلون كردن ژن ( پيوند ژن) در موجودات مختلف، ايجاد تغيير در ساختار ژنتيكي، جهش زايي، تغيير در ساختمان ژنتيكي و صدها روش آزمايشگاهي ديگر است توانايي هاي ارزشمندي را در اختيار بشر قرار داده است تا از اين فنون به نحو مناسب و مفيد در تامين غذا و سلامت بشر و محيط زيست استفاده نمايد.

در سه دهه گذشته مطالعه ساختار ژنتيكي عوامل عفوني و شناسايي ژن هاي مسئول فرايند بيماريزايي، سم زايي و مقاومت دارويي در اين عوامل و همچنين فرايند هاي مولكولي ايمني در مقابل عومل عفوني اطلاعات بسيار ارزشمندي را در اختيار متخصصين بيماري هاي عفوني، ميكروب شناسي و ايمني شناسي جهت پيشگيري، تشخيص سريع و درمان اين بيماري ها قرار داده است.

در همين دوره شناسايي و مطالعه مولكولي عوامل عفوني بازپديد و نوپديد و بررسي شباهت و تفاوت ژنتيكي آن ها با ساير عوامل، سبب گرديده است كه راه هاي نويني جهت شناسايي عوامل نوپديدي كه ممكن است سلامت بشر را در معرض خطر قرار دهد ابداع گردد.

در همين عرصه كلون نمودن انواع ژن هاي مختلف در درون عوامل عفوني، ايجاد تغييرات ژنتيكي و نوتركيبي ساختار وراثتي ميكروب ها سبب كشف خواص جديدي در آن ها گرديده و راه هاي نويني را جهت مقابله با عوامل عفوني در اختيار بشر قرار داده است. وليكن برخي از اين تغييرات سبب افزايش بيماريزايي، حدت، مقاومت به داروها و حتي مقاوم شدن عوامل عفوني به واكسن گرديده اند.

عوامل بيولوژيك نوين (Novel Biological Agents)

روش هاي نوتركيبي ژن مي‌تواند در تهيه عوامل عفوني نوين با مشخصات مختلف، بكار گرفته شود كه به اين عوامل Super bugs , super Agents و يا Novel Biological Agents گفته مي‌شود. بررسي منابع علمي در اين زمينه نشان مي‌دهد كه انواع مختلفي از عوامل نوين عفوني مي‌تواند از اين طريق ايجاد گردد كه به مواردي اشاره مي‌شود:

1- افزايش قدرت بيماريزايي عامل عفوني

مانند انتقال ژن هاي حدت از عوامل ديگر و يا استفاده از فاكتورهاي شناسايي شده در افزايش بيماريزايي. به عنوان مثال در يك تحقيق نوسط محققين استراليايي كه به گفته آنان جهت تهيه نوعي واكسن بر عليه يك عامل ويروسي موسوم به آبله موشي صورت مي‌گرفت، ژن رمزكننده اينترلوكين 4 در درون ساختار ژنتيكي ويروس قرار گرفت، تصور مي‌شد اين تغيير سبب ايجاد ويروسي ضعيف تر ولي واكسني موثر خواهد شد ولي متاسفانه مشخص گرديد ويروس حاصل داراي شدت بيماريزايي بسيار بالاتر از ويروس وحشي گرديده است به نحوي كه انجام اين تحقيق از طرف متخصصين به شدت مورد اعتراض و آن را در مسير توليد عامل ويروسي جديد و خطرناك مطرح نموده اند.

2- مقاوم سازي به آنتي بيوتيك ها

وارد نمودن ژن هاي مقاومت دارويي متعدد يه يك عامل عفوني مي‌تواند سبب مقاومت آن به داروهاي انتخابي بر عليه آن گردد و درمان را با دشواري مواجه سازد گزارشات بسياري از تحقيقاتي كه ‌در آن ها مقاوم سازي به آنتي بيوتيك ها مدّ نظر بوده است وجود دارد به عنوان مثال به گزارش Sunshineمحققين مركز تحقيقات دفاعي آلمان اقدام به استفاده از روش هاي نوتركيبي جهت مقاوم سازي باكتري تولارمي به آنتي‌بيوتيك هاي مختلف نموده اند. توليد گونه جديدي از عامل سياه زخم مقاوم در برابر آنتي بيوتيك هاي مختلف از طريق مهندسي ژنتيك و توليد «اسپور» خشك شده عامل سياه زخم از طرح هاي پنتاگون در عرصه توليد عوامل نوين بيولوژيك اعلام شده است.

3- مقاوم سازي به واكسن ها

بر اساس مقاله منتشر شده در مجله واكسن، محققان شوروي سابق با استفاده از روش هاي نوين، گونه جديدي از باكتري سياه زخم را تهيه كرده اند كه قادر است از سدّ ايمني ايجاد شده توسط واكسن سياه زخم گذشته و در واقع اين سويه با توجه به عدم ايمني متقاطع با سويه هاي طبيعي، حتي در افراد ايمن شده بر عليه سياه زخم، نيز ايجاد بيماري كشنده مي‌كند.

4- افزايش مقاومت به عوامل محيطي و پايدار سازي آن به شرايط خاص

با توجه به حساسيت عوامل عفوني، بويژه عوامل ويروسي به عوامل محيطي چون دما، خشكي، نور و اشعه ماورا بنفش، امكان مقاوم سازي آنان به روش هاي مختلف از جمله تغييرات ژنتيكي وجود دارد. اين گونه تغييرات مي‌تواند سبب بقاي بيشتر و انتشار گسترده تر عامل عفوني گردد.

5- دَرهم شكستن سيستم ايمني

تهيه ويروس هاي جديدي كه بتوانند با تهاجم به سلول هاي سيستم ايمني كه سدّ اوليه در مقابل هر گونه عفونتي هستند مي‌تواند بسيار خطرناك باشد. در مورد ويروس ايدز كه دقيقا با حمله به سيستم ايمني، و سازشكاركردن اين سيستم، فرد سالم را در مقابل تمام عوامل عفوني ديگر حساس و بي دفاع مي سازد از جمله ويروس هاي نوپديدي است كه از نظر بسياري از محققين توسط روش هاي نوتركيبي در مراكز نظامي تهيه شده است.

6 ـ تغيير ساختار سطحي

جهت فريب سيستم تشخيص آزمايشگاهي (مثلا با تغيير آنتي ژن هايي كه در تشخيص يك عامل عفوني به كار مي‌رود بدون آنكه بيماريزايي آن تغيير يابد عامل عفوني تهيه نمود كه روش هاي تشخيصي ميكروب شناسي آن را ميكروبي بي خطر شناسايي نمايد).

7 ـ وارد نمودن ژن هاي سموم خطرناك

در دو دهه گذشته ژن هاي رمز كننده اغلب سموم خطرناك ميكروبي. گياهي و جانوري مانند سم بوتولينوم، كزاز، وبا، شيگا توكسين، سم كورار، كبرا، افعي، انواع عقرب ها و ساير جانداران سمي و انواع سموم گياهي مانند ريسين و ابرين شناسايي و تعيين رديف گرديده اند. ژن هاي بسياري از اين سموم در باكتري هاي ديگر كلون شده و سموم نوتركيب توليدي، مورد بررسي قرار گرفته اند. بديهي است كه با توجه به اين توانايي ها و امكان انتقال اين ژن هاي خطرناك به داخل ژنوم يك ميكروب غير بيماريزا ميكروبي جديد و بسيار خطرناك جهت سلامتي بشر و ساير جانداران ايجاد خواهد شد.

8 ـ ساخت ويروس هايي با عملكرد بسيار اختصاصي

با توجه به شناسايي ساختار هاي سلولي و گيرنده هاي اختصاصي سطح سلول هاي بافت هاي مختلف و ژن هاي آن ها امكان تهيه عوامل عفوني كه به طور اختصاصي به ارگان خاصي حمله نمايند وجود دارد.

9 ـ ساخت عوامل بيماريزاي همزيست دوگانه

به نحوي كه جهت ايجاد بيماريزايي حضور هر دو عامل ضروري باشد و فرايند بيماريزايي و تشخيص پيچيده و دشوار گردد.

10 ـ عواملي كه تركيبات پروتئيني خاصي ترشح مي‌كنند

اين تركيبات مي‌تواند بسيار متنوع باشد. در اين مورد با توجه به شناسايي ژن هاي رمزكننده تنظيم كننده هاي مغزي كه در عين كوچكي مولكول از اهميت فوق العاده‌اي در تنظيم فعاليت هاي بدن دارند استفاده شده است كه مي‌تواند سبب تغيير در رفتار و اعمال ارادي و غير ارادي موجود گردد.

11 ـ كاهش دورة نهفتگي

جهت عوامل بيماريزايي كه دوره كمون طولاني دارند.

12 ـ افزايش ميزان سرايت

افزايش قابليت سرايت عامل از فردي به فرد ديگر، مثلا اگر ژن هاي بيماريزايي و حدت يك عامل غير تنفسي وارد ساختار وراثتي ويروس سرماخوردگي و آنفلوآنزا گردد كه داراي قدرت بالاي انتشار و همه گيري است مي‌توان حدس زد كه اين عامل جديد چگونه با داشتن دو مشخصه سرايت سريع از فردي به فرد ديگر از طريق سيستم تنفسي و در عين حال قدرت بيماريزايي شديد عاملي بسيار خطرناكي خواهد بود.

13 ـ افزايش توان كنترل در ايجاد عفونت

ممكن است از طريق مهندسي ژنتيك، عوامل بكارگرفته شده براي ساخت سلاح هاي بيولوژيك بيشتر تحت كنترل درآيند. اين كار از طريق دستكاري ژن ها صورت ميگيرد و از اين طريق، بقاي يك جمعيت باكتريايي هنگام آزاد شدن در محيط، برنامهريزي ميشود. بهعنوان مثال، ميتوان يك ميكروارگانيسم را از نظر ژنتيكي طوري طراحي كرد كه فقط در يك شرايط محيطي ويژه بقا يابد. همچنين ميتوان تواليهاي تنظيمگري به نام "ژن هاي خودكشي مشروط" را طراحي نمود. اين تواليها سبب ميشوند ميكروارگانيسم پس از آنكه به حدّ مشخصي تكثير يافت، نابود شود. با وارد كردن چنين ژن هايي به داخل پيكرة عامل بيماريزا، ميتوان عواملي براي سلاح هاي بيولوژيك خلق نمود كه براي مدت زمان معيني، سبب توليد بيماري ميشوند و سپس خودبخود ميميرند.

كاهش حساسيت عوامل نسبت به دفاع ايمونولوژيكي

از طريق انتقال ژن ميتوان آنتيژن هايي كه در سطح خارجي ويروس بيماريزا يا سم قرار دارند را به گونهاي تغييرداد كه ويروس يا سم مذكور به دفاع ايمونولوژيكي ميزبان (كه از قبل وجود دارد)، يا واكسنهاي استاندارد و يا ضد سمها حساس نباشد (چون در ساختمان اغلب سموم بخشهايي كه خواص آنتيژنيكي دارند، به جاي آنكه نزديك بخشهاي مسئول خواص سمي‌باشند در قسمت چارچوب مولكول واقع شدهاند و لذا ميتوان خواص ايمونولوژيكي يك سم را تغيير داد، بي‌آنكه بر فعاليت بيولوژيكي آن تاثير نامطلوبي داشته باشد).

سلاح هاي ژنتيكي (سلاح هاي نژادي)

در چند سال گذشته جامعه پزشكان انگليس كتابي با عنوان Weapons and Humanity را كه مخاطب آن جامعه پزشكي است منتشر نموده است و در آن به نقش مهم جامعه پزشكي در بهره برداري صحيح از علوم پيشرفته چون بيوتكنولوژي و مهندسي ژنتيك اشاره نموده است. يكي از مصداق هاي بسيار مهم مطرح شده كه مبناي تحقيق را تشكيل داده است تهيه سلاح هاي نژادي با استفاده از اطلاعات حاصل از پروژه ژنوم انساني است. با توجه باينكه تفاوت هايي در ژنوم نژادهاي مختلف وجود دارد از نظر علمي اين امكان وجود دارد كه بتوان ويروس ها و يا عوامل عفوني جديدي را به نحوي دستكاري و توليد نمود كه نژاد خاصي را به طور اختصاصي بيمار نمايد. بررسي هاي چند ساله گذشته از وجود برنامه هايي براي تهيه چنين مواردي در برخي كشورها مانند رژيم صهيونيستي و همچنين دولت سابق افريقاي جنوبي افشا گرديده است.

ممكن است بتوان از طريق برچسب زدن ژنتيكي، امكان هدف گرفتن جمعيتهاي خاص را بوجود آورد. استون بلاك از دانشگاه پرينستون آمريكا اظهار ميدارد كه برچسب زدن ژنتيكي سبب به وجود آمدن نسل جديدي از ويروس ها ميشود كه به منظور هدف قرار دادن ساختار ژنتيكي جوامع خاص مورد استفاده قرار ميگيرد. چنين عواملي ميتوانند به طور پنهاني در جامعه پخش شوند و به آساني در يك زمان معين آزاد گردند. مبارزه با اين تسليحات بيولوژيك نسل چهارم بسيار مشكل خواهد بود. گزارش شده است كه موسسه تحقيقات جنگ بيولوژيك "نزتزيونا در اسرائيل"، در حال توسعة يك سلاح بيولوژيك قومي بر عليه اعراب است. همچنين ادعا شده كه تحقيقات مشابهي در آفريقاي جنوبي و در دوران رژيم نژاد پرست اين كشور جهت تهيه ويروس هايي كه بتوانند به طور اختصاصي سياه پوستان را مبتلا نمايند انجام گرفته است.

بيماري سارس مدل مناسبي جهت بررسي

در اين زمينه بايد به همه گيري بيماري سارس كه در سال 2003-2002 در جهان شيوع پبداكرد اشاره نمود. پس از تعيين ساختار ژنتيكي ويروس جديد و بررسي هاي مختلف از نظر شباهت آن به ساير ويروس ها مشخص گرديد كه يك ويروس نوتركيب واجد ساختارهاي ژنتيكي مشابه به كروناويروس هاي انساني و دامي است. در واقع مشخص گرديد كه كروناويروس جديد كه به نام ويروس سارس ناميده شد حاصل نوتركيبي ژنتيكي بين كروناويروس هاي مختلف مي‌باشد. حال آنكه اين نوتركيبي در طبيعت صورت گرفته است و يا به طور مصنوعي با دخالت دست انسان و در آزمايشگاه هاي پيشرفته تهيه شده است قابل تامل است.

البته از نظر تاريخي سوابق متعددي از ويروس هاي نوپديد مانند گونه هاي جهش يافته ويروس آنفلوآنزاي انساني و دامي (مانند آنفلوآنزاي مرغي و خوكي) وجود داشته است كه به دليل خصوصيت جهش زايي ويروس هاي با ژنوم RNA قابل انتظار است ولي نكته‌اي كه در باره ويروس سارس قابل توجه است اندازه ژنوم ان است ( 30 هزار جفت باز) كه به عنوان يكي از بزرگترين ويروس هاي با ساختار ژنومي RNA شناسايي گرديده است.

فرضيات مختلفي در باره نحوه ايجاد و شيوع ويروس عامل سارس طرح گرديده است كه اين عامل را به عنوان مدلي ارزشمند جهت مطالعات همه گيرشناسي، تشخيص، درمان و مقابله با عوامل عفوني نوپديد مورد توجه متخصصين بيماري هاي عفوني، همه گيرشناسي و متخصصين زيست شناسي مولكولي قرار داده است. به طور خلاصه اين فرضيات بشرح ذيل مي‌باشند :

الف : ويروس سارس كه گونه جهش يافته و يا به تعبيري نوتركيب از ويروس هاي خانواده كروناويروس دامي و انساني است منشايي طبيعي دارد. به تعبير ديگر اين ويروس به همين شكل در جانداراني بدون ارتباط با بشر و جوامع بشري وجود داشته ولي تا آذرماه سال 1382 شمسي، وارد بدن انسان نشده ولي در آن زمان به طور اتفاقي در تماس با اولين انسان، باعث ايجاد بيماري گرديده و منتشر شده است.

ب : اين ويروس حاصل نوتركيبي ويروس هاي مختلف دامي در محلهايي است كه دامهاي مختلف ( طيور و پستانداران مانند مرغ، خروس، اردك، غاز، بوقلمون، خوك، بز، گاو، گوسفند) در كنار هم نگهداري مي‌شوند و در طي چندين سال تلاقي ويروس ها به طور طبيعي نوتركيبي رخ داده و ايجاد شده اند. سوابقي از ايجاد ويروس هاي جديد بدين شكل در مناطقي با شيوه دامپروري ذكر شده در آسيا و خاور دور و همچنين در دامپروري هاي صنعتي با تعداد بسيار زياد دام مانند مرغداري ها ديده شده است. سويه هاي جديد ويروس آنفلوآنزاي خوكي، مرغي كه قادر به بيماريزايي در انسان هستند قبلا نيز شناسايي شده اند كه حاصل نوتركيبي ويروس هايي غاز و خوك بوده است و اين چرخه اغلب حدود 5 تا 10 سال طول مي‌كشد و به همين دليل همه گيري هايي با عوامل نوپديد با اين فواصل ديده مي‌شود.

ج ـ ويروس حاصل نوتركيبي مصنوعي يا بدست بشر با اهدافي مانند تهيه واكسن يا تضعيف ويروس و ساير موضوعات تحقيقاتي بوده است كه به طور اتفاقي وارد جوامع انساني شده است، مانند اينكه ويروس جهت انجام آزمايشات به طيور و يا ساير حيوانات آزمايشگاهي تلقيح شده و به نحوي اين حيوانات ويروس را به كاركنان، يا افراد ديگر انتقال و سپس وارد جامعه شده است.

دـ ويروس نوتركيب به دست بشر تهيه شده و جهت ايجاد رعب و هراس و ساير مقاصد سياسي و اقتصادي به طور عمدي پخش گرديده است.

بررسي هايي كه در طول اولين همه گيري و پس از خاتمه آن در مورد شناسايي نوع ويروس عامل بيماري سارس، منشاء و نحوه انتشار آن صورت گرفته است ابهامات بسياري را ايجاد نموده به نحوي كه حتي در مورد صحت قطعي اينكه ويروس اعلام شده عامل اصلي همه گيري مي‌باشد اختلاف نظر وجود دارد. برخي از محققين اعلام نموده اند كه كروناويروس جديد عامل سارس است و برخي ديگر عوامل ويروسي ديگري را در اين همه گيري دخيل مي دانند. آيا حضور دو ويروس كرونا و متاپنومونيا در يك بيمار، عامل شدت بيماريزايي آن بوده است؟ چرا فقط 5 تا 10% مبتلا يان جان خود را از دست داده اند ؟ آيا ويروس در افراد مختلف با ايجاد جهش، تغيير شكل داده و ويروس هاي جديدي ساخته شده كه ويرولانس برخي از آن ها از گونه اوليه بيشتر بوده ‌است. تحقيقات منتشر شده‌اي در مورد انجام نوتركيبي و جهش در كروناويروس ها وجود دارد كه نشان مي‌دهد با دستكاري كوچك در ساختار ژنوم اين ويروس، ويروس هايي با مشخصات جديد ايجاد مي‌شود.

تحقيقات دانشمندان جهت شناسايي منشاء ويروس در ايالت گوانگ جو كه اولين مورد بيماري سارس در ان مشاهده شد بر ميزان ابهامات افزوده است. متخصصين با تعجب مشاهده نمودند كه ويروسي شبيه عامل سارس در انواع گونه هاي جانوري بررسي شده در محل مانند پرندگان، پستانداران و حتي خزندگان وجود دارد. اينمورد عجيب كه ويروسي بتواند چنين سد گونه هاي مختلف را شكسته و در همه آنان رشد و تكثير يابد بسيار قابل توجه و از سويي نگران كننده است.

برخي مطرح نموده اند كه اين ويروس به شكلي كه در طبيعت نوتركيبي و جهش صورت مي‌گيرد توسعه نيافته و نوتركيبي آن غير طبيعي و مصنوعي است و به همين دليل شيوه‌اي غير طبيعي در شيوع و عبور از سد گونه ها دارد چيزي كه در هزاران نوع ويروس وحشي و طبيعي ديگر مشاهده نمي‌گردد. و هنوز با در اختيار بودن پيشرفته ترين ابزار و روش هاي حساس و دقيق مشخص نگرديده است كه اين ويروس از كجا منشاء گرفته است. به نظر مي‌رسد همانند پاكت هاي حاوي اسپور سياه زخم، منتشر شده در آمريكا كه هنوز منشاء آن مشخص نگرديده شايد هرگز محل واقعي ويروس سارس نيز مشخص نشود.

سوابقي در دو دهه گذشته از مرگ دست جمعي دولفين ها و ساير جانوران دريايي در آب هاي آزاد مشاهده شده كه بعدا اعلام گرديد در اثر ورود فاضلاب آزمايشگاه هاي تحقيقاتي به دريا ايجاد شده است. در اين آزمايشگاه ها روش هاي نوتركيبي بين ميكروب هاي بي خطر صورت مي‌گرفته وكسي تصور خطرات احتمالي جهت موجودات زنده را نداشته است.

پس از اين وقايع بود كه مقرّرات ايمني زيستي حتي در آزمايشگاه هايي كه در آن ها روش هاي نوتركيبي بر روي ميكروب هاي بي خطر استفاده مي‌شد الزامي‌گرديد. بنابراين كشف عامل و منشاء اصلي و واقعي عامل سارس مي‌تواند پاسخ بسياري از سئوالات فوق و راهي جهت شناسايي و پيشگيري از همه گيري هاي احتمالي عوامل نوپديد در آينده باشد. به هر حال بررسي تجارب كسب شده از شناسايي و كنترل همه گيري سارس، بسيار ارزشمند و كاربردي است.

نقش مهندسي ژنتيك در كنترل عوامل عفوني نوپديد

همچنان كه ذكر شد مهندسي ژنتيك به عنوان فنآوري غالب قرن حاضر نقش حياتي در بهداشت و درمانء ايفاء كرده و روز بروز بر اهميت آن افزوده مي‌شود.

جهانگيري نوپديدي سارس، اهميت فوق العاده روش هاي مولكولي و نوتركيبي ژن در مقابله با همه گيري عوامل عفوني نوپديد را آشكار ساخت. قبل از ابداع چنين روش هايي شناسايي يك عامل نوپديد سال ها طول مي‌كشيد. به عنوان نمونه مي‌توان به شناسايي عامل ايدز و همچنين عامل آنفلوآنزاي همه گير اشاره نمود. در حاليكه از آغاز اولين موارد بيماري سارس تا شناسايي كامل و حتي تعيين رديف ژنوم ويروس سارس بيش از چند ماه طول نكشيد. طبيعي است كه اولين گام در مقابله با يك عامل عفوني نوپديدي كه در سطح جهاني منتشر گرديده است و بسرعت نيز از طريق تنفسي سرايت مي يابد شناسايي عامل عفوني است.

با توجه به دشواري كشت و جدا سازي ويروس هاي خانواده كروناويروس و بسياري از عوامل عفوني نوپديد، شناسايي اين عوامل با دشواري بسيار مواجه مي‌باشد وليكن كشف و ابداع روش هاي فوق العاده حساس مهندسي ژنتيك كه قادر به شناسايي مقادير بسيار اندك ژنوم عامل عفوني حتي در نمونه هايي كه فاقد عامل عفوني زنده است سبب گرديد كه متخصصين بتوانند از نمونه هاي بيماران با استفاده از اين روش ها قطعات اوليه ژنوم ويروس را شناسايي و يا تعيين رديف آن و مقايسه اين رديف ها با بانك اطلاعات ژنومي به نوع ويروس پي ييرند.

كسب اين اطلاعات اوليه منجر به تعيين رديف كامل ژنوم ويروس سارس گرديد كه ضمن شناسايي كامل ويروس امكان شناسايي و تشخيص سريع را در همان هفته هاي اول شيوع بيماري فراهم ساخت و سازمان جهاني بهداشت، رديف ژنوم و همچنين رديف پرايمرهاي مورد نياز جهت تشخيص سريع اين ويروس را از طريق سايت اينترنتي خود در اختيار همگان قرار داد.

داشتن اطلاعات ساختار ژنومي، زمينه مناسبي جهت شناسايي پروتئين ها و ساختار مولكولي ويروس و امكان طراحي و تهيه دارو و واكسن را فراهم مي سازد.

بنابراين روش هاي نوتركيبي ژن و مهندسي ژنتيك، ابزاري قدرتمند جهت تشخيص سريع، و پيشگيري از شيوع عوامل نوپديد عفوني است.

جنبه هاي حقوقي و اخلاقي

تدوين مقررات حقوقي و ايمني مناسب در به كارگيري روش هاي مهندسي ژنتيك و بيوتكنولوژي و مقررات بين المللي مانند كنوانسيون منع توسعه سلاح هاي بيولوژيك و تعهد كشورها به عدم استفاده غير صلح‌آميز از بيوتكنولوژي، همچنين تدوين مقـررات كنترل و بازرسي و تنبيه متجـاوز، و مهمتـر از آن همكاري هاي علمي و

جدول 2 ـ نام و اندازه ژنوم برخي از ميكروبهايي كه به طور كامل تعيين رديف گرديده اند

نام ميكروب	اندازه ژنوم
Bacillus anthracis Ames	5227 Kb
Shigella flexneri serotype 2a 2457T	4599 Kb
Bacillus cereus ATCC 14579	5411 Kb
Coxiella burnetii RSA 493	2100 Kb
Salmonella enterica Typhi Ty2	4791 Kb
Streptococcus pyogenes M3 (SSI-1)	1894 Kb
Vibrio parahaemolyticus RIMD 2210633	5165 Kb
Clostridium tetani 88	2799 Kb
Pseudomonas putida KT2440	6100 Kb
Shigella flexneri,2a 301	4607 Kb
Plasmodium yoelii yoelii 17XNL	23100 Kb
Plasmodium falciparum 3D7	22900 Kb
Brucella melitensis biovar suis 1330	3310 Kb
Yersinia pestis KIM5 P12 (Biovar Mediaevalis)	4600 Kb
Streptococcus pyogenes MGAS315	1900 Kb
Staphylococcus aureus subsp. Aureus MW2	2820 Kb
Clostridium perfringens 13	3031 Kb
Listeria monocytogenes EGD-e	2944 Kb
Salmonella typhimurium,LT2 SGSC1412	4857 Kb
Salmonella typhi CT18	4809 Kb
Streptococcus pneumoniae R6	2038 Kb
Yersinia pestis CO-92 (Biovar Orientalis)	4653
Mycobacterium tuberculosis CDC1551	4403 Kb
Rickettsiaconorii Malish 7	1268 Kb
Streptococcus pneumoniae TIGR4 ATCC-BAA-334	2160 Kb
Mycoplasma pulmonis UAB CTIP	963 Kb
Staphylococcus aureus Mu50 (VRSA)	2878 Kb
Streptococcus pyogenes SF370 (M1)	1852 Kb
Pasteurella multocida Pm70	2250 Kb
Escherichia coli O157:H7. Sakai	5594 Kb
Mycobacterium leprae TN	3268 Kb
Pseudomonas aeruginosa PAO1	6264 Kb
Vibrio cholerae serotype O1, Biotype El Tor, strain N16961	4000 Kb
Chlamydophila pneumoniae J138	1228 Kb
Neisseria meningitides Z2491 (serogroup A)	2184 Kb
Chlamydia trachomatis MoPn / Nigg	1069 Kb
Chlamydia pneumoniae AR39	1229 Kb
Neisseria meningitides MC58 (serogroup B)	2272 Kb
Campylobacter jejuni subsp. Jejuni NCTC 11168	1641 Kb

فني در بهره‌گيري صنعتي از توانمندي هاي بيوتكنولوژي بين كشورهاي پيشرفته و در حال توسعه جهت رفع نيازهاي آنان و كم كردن فاصله علمي، صنعتي و اقتصادي در بين كشورهاي جهان راه حل مناسبي جهت پيشگيري از اين مخاطرات است. تدوين قوانين حمايتي و نظارتي چون ايمني زيستي، تنوع زيستي، مالكيت معنوي، مشاركت در طرح هاي تحقيقاتي مشترك و بين المللي، همكاريهاي علمي ـ فني بين موسساتي، كشوري، منطقه‌اي و بين المللي و ارتباط محققين با يكديگر از راه هاي ديگر شفاف سازي تحقيقات و توسعه بيوتكنولوژي و كاستن از تبعات منفي آن مي‌گردد. در اين رابطه جنبه هاي حقوقي ارتباطات علمي و فني، خريد دانش فني، انتقال تكنولوژي، حفظ ارزش هاي بومي، حقوق مالكيت ذخاير و منابع ملي و همچنين مالكيت معنوي نتايج تحقيقات محققين از مهمترين عواملي است كه بايد مد نظر قرار گيرد.

نكته مهم در اين مورد اين است كه امروزه بيوتكنولوژي به عنوان فنآوري استراتژيك و برتر قرن بيست و يكم در كشورهاي پيشرفته ابعاد اقتصادي بسيار عظيمي يافته و سرمايه گذاري هاي كلاني در زمينه تحقيق و توسعه آن صورت مي‌گيرد در حالي كه كشورهاي در حال پيشرفت، قادر به چنين سرمايه گذاري هايي نيستند و بيش از كشورهاي پيشرفته به توانايي هاي آن نيازمند هستند، حاصل اين امر فاصله روز افزون رشد و توسعه صنايع بيوتكنولوژي و دانش فني آن در كشورهاي پيشرفته و عقب ماندگي بيشتر دركشورهاي ديگر است كه سبب وابستگي بيشتر آن ها مي‌گردد. از سوي ديگر طرح كاربردهاي دوگانه بيوتكنولوژي سبب گرديده است كه كشورهاي پيشرفته با اين بهانه از صدور دانش فني، تجهيزات و مواد مورد نياز تحقيق، توسعه و صنايع بيوتكنولوژي به كشورهاي در حال توسعه مستقل، خود داري مي‌كنند كه خود سبب مشكلاتي از نظر حقوق بين الملل در توافق و اجراي كنوانسيون هاي بين المللي مي‌گردد.

بنابر اين جنبه هاي حقوقي و اخلاقي استفاده از بيوتكنولوژي در بعد ملي و بين المللي، نيازمند تعريف و تبيين است.

منابع

1- Biological Weapons and the New Genetics: The Need for Verification, Biological Weapons and Genetic Technologies Number 2 2 GeneWatch UK, January 2001.

2- British Medical Association (1999) Biotechnology Weapons and Humanity. Harwood Academic Publishers: Amsterdam.

3- Barnaby, W. (1997) The Plague Makers. The secret world of biological warfare. Vision Paperbacks: London.

4- New York Times 5th April 1999. ‘Defector tells of Soviet and Chinese Germ Weapons’.

5- Stern, J. (1999) The Ultimate Terrorist. Harvard University Press: Cambridge MA.

6- The Guardian, October 12th 1998 ‘Israelis dice with danger at germ warfare plant’.

7- The Guardian, January 22nd 1999 ‘South Africans were working on black-only germ’.

8- Anon (1992) Race Weapon is possible. Defense News. March 23, p2. Cited in British Medical Association (1999) Biotechnology Weapons and Humanity.

Harwood Academic Publishers: Amsterdam, p57.

9- Carina Dennis , The bugs of war, Could our knowledge of microbial genomics and skill in genetic engineering be used to create ‘enhanced’ bioweapons?.NATURE., VOL 411 ,17 MAY 2001.

10- Milton Leitenberg , Biological Weapons and “Bioterrorism” in the First Years of the 21st Century. Center for International and Security Studies, School of Public Affairs University of Maryland. Conference on “The Possible Use of Biological Weapons by Terrorists Groups: Scientific, Legal, and International Implications Rome, Italy May 15, 2002.

11- Fifth Annual Conference on New and Re-Emerging Infectious Diseases , April 18–19, 2002, the College of Veterinary Medicine, University of Illinois at Urbana-Champaign (UIUC).

12- Claire M. Fraser 1 & Malcolm R. Dando , Genomics and future biological weapons: the need for preventive action by the biomedical community. Nature 22 October 2001.

13- EMERGING INFECTIOUS DISEASES - CONSENSUS ON NEEDED LABORATORY CAPACITY COULD STRENGTHEN SURVEILLANCE, Surveillance of Emerging Infectious Diseases Report to the Chairman, Subcommittee on Public Health, Committee on Health, Education, Labor, and Pensions, U.S. Senate February 1999.

14- An Introduction to Biological weapons, and the Relationship to Biosafety. The sunshine Project; April 2002.

15- Technologies Underlying Weapons of Mass Destruction. Chapter 3: Technical Aspects of Biological Weapons Proliferation. PP. 113- 117.

16- Pomerantsev AP. Staritsin NA. Mockov YV. Marinin LI., Expression of cereolysine ab genes in Bacillus anthracis vaccine strain ensures protection against experimental hemolytic anthrax infection, Vaccine 15(17-18):1846-1850, Dec 1997.

17- Genetic engineering is regularly used to produce lethal bacteria, sunshine Project; 2001.

18- Meeting Report. Programme for countering Emerging Infectious Diseases (ProCEID) by Prophylactic Diagnostic and Therapeutic Measures. Mission Statement. Revised. Biological 24:71-74, 1996.

19- Becker Y. The consequences of a biological war: Can we protect humans and animals by synthetic peptides and DNA vaccines? in First Forum of the International Scientific Panel on the Possible Consequences of the Misuse of Biological Sciences 3-6 December 1997. Villa Olmo, Como, Italy. published in the Science of Peace Series, UNESCO-Venice Office , 1998.

20- Jan van Aken , Biological Weapons Research Projects of the German Army , The Sunshine Project Backgrounder Series #7, June 2001.

21- Israel planning 'ethnic' bomb as Saddam caves in by Uzi Mahnaimi and Marie Colvin, London Times (November 1998).

22- Israel's diabolical genetic weapons target Arabs By Iqbal Siddiqui in Sunday Times of London November 15 1998.

23- http://www.ncbi.nlm.nih.gov/htbin-post/Taxonomy

24- آمريكا سرگرم توليد نسل جديدي از تسليحات مرگبار شيميايي.و ميكروبي است روزنامه جمهوري اسلامي 08/08/1381 صفحه جهان. به نقل از روزنامه گاردين.

25-Ronald J. Jackson, et al. Expression of Mouse Interleukin-4 by a Recombinant Ectromelia Virus Suppresses Cytolytic Lymphocyte Responses and Overcomes Genetic Resistance to Mousepox" Journal of Virology 75: 1205-1210 February 2001.

26- Coronavirus never before seen in humans is the cause of SARS. Unprecedented collaboration identifies new pathogen in record time" WHO Press Release, 16 April 2003, Geneva thompsond@who.int BBC Radio 4 News Report, 19-21 April 2003.

27- Debora MacKenzie "SARS virus is mutating, fear doctors", 16 April 2003, NewScientist.com news service.

28- Almazan F, Gonsalex JM, Penzes Z, Izeta , Calvo E, Plana-Duran J and Enjuanes. Engineering the largest RNA virus genome as an infectious bacterial artificial chromosome. PNAS 2000: 97: 5516-21.

29- Sola I, Alonso S, Ziga S, Balasch M, Plana-Dur?n J and Enjuanes L. Engineering the transmissible gasteroenteritis virus genome as an expression vector inducing lactogenic immunity. J. Virol. 2003, 77, 4357-69.

30- Evans S, Cavanagh D and Britten P. Utilizing fowlpox virus recombinants to generate defective RNAs of the coronavirus infectious bronchitis virus. J. Gen. Virol. 2000, 81, 2855-65.

Book :

31- The Global Threat of New and Reemerging virus Accident or Intentional?" Dr. Leonard G. Horowitz's Tetrahedron, LLC Press, 1996.

گفتارهــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــا