سلامت كاركنان آزمايشگاه هاي باليني و پژوهشي

 

دكتر علي اكبر محمدي

كميته ملي ايمني زيستي وزارت علوم / آئين نامه ها و ضوابط ايمني زيستي

مقدمه

بسياري از كاركنان آزمايشگاه ها نه تنها با نمونه هاي آلوده به عوامل بيولوژيك بيماريزا در تماس هستند بلكه به منظور نمونه‌گيري، انجام و قرائت آزمون هاي پوستي، در تماس تنگاتنگ با بيماران بستري و سرپائي، قرار مي‌گيرند و لذا در نظام سلامت كاركنان حرفه هاي پزشكي، از طرفي نظير كاركنان باليني، بايد مورد توجه قرار گيرند و از طرف ديگر لازم است امنيت بهداشتي محل اصلي فعاليت آنان يعني آزمايشگاه تامين گردد و لذا به منظور حفظ سلامتي كلّيه كاركنان آزمايشگاه ها، پيشگيري از فرار و انتشار عوامل بيولوژيك و جلوگيري از سرايت عوامل عفونتزا به مراجعين به آزمايشگاه هاي تشخيص طبي و آزمايشگاه هاي پژوهشي مرتبط، علاوه برآموزش موازين كلي كه در فصول قبل شرح داده شد در اين گفتار به شرح سطوح مختلف زيست ايمني (Biosafety) مي‌پردازيم.

1 ـ  حصر فيزيكي

1ـ1 ـ  عمليات استاندارد و آموزش

اولين اصل مورد نظر در حصر، ارتباط دقيق آن با عمليات معتبر زيست ايمني مي‌باشد. در نتيجه تمامي افرادي كه مستقيما يا غير مستقيم در آزمايشات DNA‌ ي نوتركيب، آفات و ريز سازواره هاي بالقوه زيان آور، نقش دارند بايد آموزش هاي لازم را فرا گيرند. در اين آموزش ها بايد حد اقل روش هاي ضدعفوني كردن و زيست شناسي سازواره هاي مورد استفاده در آزمايشات، ارائه شوند تا به كمك آنها خطر بالقوه عوامل خطرناك زيستي، شناخته شده و مورد توجه قرار گيرند. مسئوليت آموزشي افراد و كار در آزمايشگاه با مدير مسئول بوده وترتيب دادن آموزش هاي كافي و لازم براي افراد، جزو وظايف او مي‌باشد.

 

هر كدام از گروه هايي كه با مواد موضوعه مقررات زيست ايمني كار مي‌كنند بايد يك طرح مخصوص براي موارد اضطراري داشته باشند كه در صورت آلودگي اتفاقي افراد يا محيط بر اساس آن عمل كنند. هر كدام از افراد بايد اين طرح را بشناسند. در حصر فيزيكي سطح اول (PI) هر كدام از افراد آزمايشگاه بايد با خطرات بالقوه كار و طرح مخصوص موارد اضطراري آشنا باشند. اگر گروهي با يك عامل بيماريزاي شناخته شده‌اي كه واكسن موثر آن وجود دارد كار مي‌كنند، اين واكسن بايد در دسترس تمامي كاركنان باشد و در مواردي كه آزمايشات سرولوژيك ضروري باشد، بايد امكان انجام آن را فراهم نمود.

 

همچنين هريك ازآزمايشگاه ها بايد داراي قابليت توسعه و سازگاري از جهت ايمني زيستي (Biosafety) كار با عوامل شناخته شده بوده كه ممكن است در آينده با آن روبرو شوند و روش ها و دستورالعمل هاي خاص بايد براي به حد اقل رساندن يا حذف خطر تماس با اين عوامل خطرساز، براي چنين مواقعي در نظر گرفته شده باشد.

 

شخص محقق كه آموزش هاي لازم را ديده و از آگاهي و دانش كافي جهت كار با عوامل خطرساز برخوردار است، مسئوليت هر گونه عواقب بوجود آمده در حين كار با عوامل خطرساز بر عهده او خواهد بود. همچنين محقق مورد نظر بايد با مسئولين برقراري ايمني زيستي، با توجه به نوع خطر كار با مواد ياعوامل خطرساز، قبل از انجام كار مشورت نمايد.

 

مواقعي كه شرايط آزمايشگاهي با توجه به سطح زيست ايمنيِ تصويب شده براي آن آزمايشگاه، جهت كنترل و كار با عوامل خطرساز، مناسب نباشد و نياز به روش ها و شرايط خاص اضافي ديگري مي‌باشد، مديريت آزمايشگاه، مسئول فراهم نمودن اين گونه شرايط براي كار با اين عوامل است. افرادي كه در آزمايشگاه كار نموده، تجهيزات مربوط به امنيت كار و روش ها و دستورالعمل هاي كار با مواد و عوامل خطرناك، همواره بايد با طراحي مناسب و تسهيلات ويژه موجود هماهنگي داشته تا استانداردهاي در نظر گرفته شده، كاملا رعايت شوند.

2ـ1 ـ  سطوح مختلف حصر فيزيكي

هدف از حصر فيزيكي، محدود كردن سازواره هاي زيان آور و نيز سازواره هاي واجد مولكول هاي DNA‌نوتركيب و در نتيجه كاهش خطر تماس آنها با كاركنان آزمايشگاه، افراد بيرون از آزمايشگاه و محيط مي‌باشد. تامين حضور حصر فيزيكي مقدمتا از طريق صحيح انجام دادن آزمايشات و وجود تجهيزات لازم براي حصر، حاصل خواهد شد. طراحي مخصوص آزمايشگاه، دومين گام در راه جلوگيري از رها شدن اتفاقي سازواره ها به بيرون از آزمايشگاه يا محيط مي‌باشد. در طراحي آزمايشگاه هايي كه در آنها آزمايشات نسبتا خطرناك تا بسيار خطرناك انجام خواهد شد، عمدتا تجهيزات آزمايشگاهي مدّ نظر مي‌باشند. در اين ميان مهم ترين عامل در برقراري يك حصر فيزيكي مناسب و مطلوب تبعيت كامل از روش هاي استاندارد در هنگام كار با مواد مشمول قانون ايمني زيستي است.

 

تركيب 3 عامل عمليات آزمايشگاهي، تجهيزات لازم براي حصر و طراحي مخصوص آزمايشگاهي، سطوح مختلف حصر فيزيكي را بوجود خواهند آورد. چهار سطح حصر فيزيكي با علائم  BSL4 ,BSL3 ,BSL2 ,BSL1  در ادامه، معرفي خواهند شد بايد تاكيد شودكه توصيف تعيين جزئيات حصر فيزيكي در ذيل بر اساس ره يافت هاي موجود، مربوط به سازواره هاي بيماري زا مي‌باشد.

 

ممكن است چند تركيب مختلف از عمليات آزمايشگاهي، تجهيزات لازم براي حصر و طراحي مخصوص آزمايشگاه براي حصر فعاليت هاي تحقيقاتي خاصي مناسب باشند. لذا براساس مقررات مي‌توان هر يك از موارد قابل جايگزيني تجهيزات اوليه حصر را از بين تجهيزاتي كه براي سطوح سوم و چهارم حصر فيزيكي، اختصاص يافته اند، انتخاب نمود. با اينحال انتخاب روش هاي قابل جايگزيني اوليه حصر، بستگي به سطح حصر زيستي براي سيستم هاي ناقل ـ ميزباني كه در آزمايشات مورد استفاده قرار مي‌گيرد، دارد.

3ـ1 ـ  زيست ايمني سطح اول (BSL1)

زيست ايمني سطح اول براي عواملي كه خطر شناخته شده‌اي براي افراد آزمايشگاه يا محيط نداشته و يا زيان بالقوه آنها حد اقل است و بسياري از ميكروارگانيسم هايي كه به طور معمول در انسان ايجاد بيماري نمي‌كنند ولي تحت شرايط خاص، فرصت طلب بوده و در دو طرف طيف سنّي يعني در افراد كم سنّ و مسنّ و اشخاصي كه دچار ضعف ايمني بوده، باعث ايجاد بيماري بشوند.

 

سويه هاي واكسن مربوط به ميكروارگانيسم هاي مورد استفاده در آزمايشگاه كه كشت هاي متعدد داده مي‌شوند را نبايد به عنوان يك سويه غير بيماري زاي ساده در نظر گرفت، زيرا در هر صورت يك سويه واكسن، ميكروارگانيسمي است كه در حالت طبيعي باعث ايجاد بيماري مي‌شود.

 

زيست ايمني سطح اول به عنوان سطح پايه حصر فيزيكي در آزمايشگاه درنظر گرفته مي‌شود كه بر پايه روش هاي استاندارد ميكروب شناسي استوار بوده و نياز به سدهاي اوليه و ثانويه خاصي ندارد. در اين حالت آزمايشگاه از محل هاي رفت و آمد عمومي داخل ساختمان جداسازي نمي‌شود. كار، معمولا بر روي ميزهاي روباز آزمايشگاهي انجام مي‌گيرد. تجهيزات مخصوص حصر، مورد نياز نبوده يا معمولا مورد استفاده قرار نمي‌گيرند. افراد آزمايشگاه در آزمايشگاه، زير نظر يك متخصص كه دوره آموزش عمومي ميكروبيولوژي يا ساير علوم وابسته را گذرانده است كار مي‌كنند.

1ـ3ـ1 ـ  مراحل

 

1ـ3ـ1ـ 1 ـ  در هنگام اجراي آزمايشات، ورود به آزمايشگاه منوط به صلاحديد مسئول آزمايشگاه است.

 

2ـ3ـ1ـ 1 ـ سطوح محل انجام كار روزي يك بار و يا هر بار پس از ريخته شدن هر گونه ماده زنده‌اي بايد آلودگي زدايي شوند.

 

3ـ3ـ1ـ 1 ـ  هر گونه ماده مايع يا جامد آلوده‌اي بايد قبل از دور ريختن، آلودگي زدايي شود.

 

4ـ3ـ1ـ 1 ـ  پيپت كردن مواد بطور مكانيكي انجام شود و از پيپت كردن با دهان خودداري گردد.

شكل 1 ـ زيست ايمني سطح 1

شكل 2 ـ زيست ايمني سطح 1

5ـ3ـ1ـ 1 ـ  خوردن، آشاميدن، سيگار كشيدن و استفاده از مواد آرايشي در محل كار، مجاز نيست. مواد غذايي بايد در قفسه ها يا يخچال هايي كه فقط براي اين منظور اختصاص يافته اند نگهداري شوند.

 

6ـ3ـ1ـ 1 ـ  افراد پس از كار با مواد حاصل از سازواره ها ياحيواناتي كه واجد مولكول هاي DNA‌ي نوتركيب هستند و نيز قبل از ترك آزمايشگاه بايد دست هاي خود را بشويند.

7ـ3ـ1ـ 1 ـ  كليه روش هاي توصيه شده بايد با دقت كامل انجام شوند تا توليد افشانه به حد اقل كاهش يابد.

 

8ـ3ـ1ـ 1 ـ  تسهيلات لازم جهت ايمني كار با وسايل تيز و برنده بايد در نظرگرفته شود.

 

9ـ3ـ1ـ 1 ـ  تمام كشت ها، مواد ذخيره و ساير مواد دفعي و پَسمان ها بايد قبل از دور ريختن با يكي از روش هاي مناسب همانند اتوكلاو نمودن، آلودگي زدايي شوند. مواد اتوكلاو شده جهت حمل به خارج از آزمايشگاه در بسته ها و ظروف غير قابل نفوذ قرار داده مي‌شوند. اين موادي كه اتوكلاو شده اند جهت خروج از محوطه اصلي ساختمان آزمايشگاه بر طبق قوانين موجود، بسته بندي شده و سپس دفع مي‌گردند.

 

10ـ3ـ1ـ 1 ـ نصب علامت خطر زيستي بر روي درب ورودي آزمايشگاهي كه در آنجا با عوامل خطرساز، كار مي‌شود، ضروري است. علامت خطر كه نشان دهنده نوع عامل يا عوامل خطرساز بوده، به علاوه نام و شماره تلفن شخص مسئول نيز بايد به روي درب آزمايشگاه وجود داشته باشد.

 

11ـ3ـ1ـ 1 ـ  افراد آزمايشگاه جهت جلوگيري از آلودگي ياكثيف شدن لباس هايشان بايد روپوش يا لباس هاي يك دست آزمايشگاهي بپوشند.

 

12ـ3ـ1ـ 1 ـ  مواد آلوده بايد در يك محل دور از آزمايشگاه، آلودگي زدايي شده و سپس در ظروف محكم و غيرقابل نفوذ ريخته شوند. درب اين ظروف بايد قبل از خارج كردن آنها از آزمايشگاه بسته شود. تداركات يك برنامه موثر كنترل حشرات و جوندگان كه زير نظر يك مامور دفع آفات تهيه شده باشد، ضروري است.

2ـ3ـ1 ـ  تجهيزات لازم براي حصر

براي ايجاد تغيير در عوامل مربوط به زيست ايمني سطح اول، معمولا تجهيزات مخصوص حصري لازم مي‌باشند.

3ـ3ـ1 ـ  امكانات آزمايشگاهي

1ـ3ـ3ـ 1 ـ  آزمايشگاه بايستي طوري طراحي شود كه به آساني قابل تميز كردن باشد.

 

2ـ3ـ3ـ 1 ـ  سطوح ميزها بايد غير قابل نفوذ به آب و مقاوم به اسيد، قليا، حلاّل هاي آلي و حرارت نسبتا بالا باشند.

 

3ـ3ـ3ـ 1 ـ  اثاثيه آزمايشگاه بايد محكم باشند. فاصله بين ميزها، قفسه ها و تجهيزات به اندازه‌اي باشد كه تميز كردن بين آنها به آساني قابل انجام باشد.

 

4ـ3ـ3ـ 1 ـ  هر آزمايشگاه بايد داراي محلي براي شستشوي دست ها باشد.

 

5ـ3ـ3ـ 1 ـ  اگر آزمايشگاه پنجره داشته باشد، روي آنها توري چشمه ريز نصب گردد.

4ـ1 ـ  زيست ايمني سطح دوم (BSL2)

زيست ايمني سطح دوم مانند زيست ايمني سطح اول است و براي كار با عواملي كه براي افراد و محيط، نسبتا خطرناك مي‌باشند، مناسب است.

 

اين سطح از زيست ايمني، جهت آزمايشگاه هاي تشخيص طبي  باليني و آموزشي و ساير آزمايشگاه هايي كه با آن دسته از عوامل بيماري زا و خطرساز خفيف كه باعث بيماري در انسان مي‌شوند، به كار مي‌رود. با استفاده و رعايت روش هاي استاندارد ميكروب شناسي مي‌توان با اين دسته از عوامل خطرساز با اطمينان خاطر و امنيت كافي حتي بر روي سطوح ميزهاي باز آزمايشگاه كار نمود. به كار بردن روش هاي توصيه شده جهت جلوگيري از توليد ذرات ريز معلق ضروري است.

 

ويروس هپاتيت B و HIV ، سالمونلا و توكسوپلاسما نمونه هايي از ميكروارگانيسم هايي هستند كه در اين سطح از زيست ايمني مي‌توان با آنها كار نمود. زيست ايمني سطح دوم براي كار با هر گونه نمونه خوني يا ترشحات بدن انسان يا بافت ها يا رده هاي سلولي اوليه انساني كه امكان حضور يك عامل ناشناخته در آنها وجود دارد، مناسب است. خطر اوليه اين دسته از عوامل خطرساز براي كاركنان آزمايشگاه فقط از طريق تماس با سطح پوست يا مخاط يا خوردن اتفاقي اين عوامل خطرساز بوجود مي‌آيد. يادآور ميشود كه اتوپسي اجساد قربانيان SARS نيز بايد در شرايط ايمني زيستي سطح دوّم، (BSL-2) انجام شود.

 

احتياط هاي لازم جهت كار با سوزن هاي آلوده و وسايل تيز و برنده بايد به كار گرفته شود. در مواردي كه كار با ميكروارگانيسم هايي كه به طور معمول در اين سطح از زيست ايمني، دستكاري مي‌شوند و طريقه انتقال آنها از راه هوا و ذرات ريز معلق به خوبي مشخص نمي‌باشد و امكان آن داده مي‌شود كه با ايجاد ذرات ريز معلق باعث افزايش خطر تماس و انتقال اين عوامل خطرساز مهيا مي‌گردد، بهتر است از تجهيزات مناسب كه به عنوان سدهاي اوليه بوده استفاده نمود. اين سدهاي اوليه همانند هودهاي ايمني بيولوژيك و سانتريفوژهاي درب دار مي‌باشد و ساير سدهاي اوليه شامل محافظ هاي صورت، دستكش، پوشش هاي محافظتي مي‌باشند و سدهاي ثانويه كه بايد در آزمايشگاه وجود داشته باشند، سيستم هاي شستشو و دفع آلودگي ها كه در جهت كاهش گسترش آلودگي محيط مي‌باشند. بدين ترتيب تفاوت هاي آن با زيست ايمني سطح اول عبارتند از:

1 ـ  افراد آزمايشگاه آموزش هاي مخصوص لازم براي كار با عوامل بيماري زا را فرا گرفته و زير نظر يك متخصص، كار مي‌كنند.

2 ـ  ورود به آزمايشگاه در هنگام اجراي كار محدوديت دارد.

3 ـ  در مواردي كه افشانه هاي آلوده كننده توليد مي‌شوند، با روش هاي خاصي كه در هودهاي ايمن زيستي يا ساير تجهيزات حصر فيزيكي قابل انجام هستند، زيست ايمني، تامين مي‌شود.

 

شكل 3 ـ زيست ايمني سطح دوم

1ـ4ـ1 ـ  مراحل

1ـ1ـ4ـ1 ـ ورود به آزمايشگاه در هنگام اجراي كار با سازواره هاي واجد مولكول DNAي نوتركيب طبق دستور مسئول آزمايشگاه محدوديت دارد.

 

2ـ1ـ4ـ1 ـ سطوح محل انجام كار، حد اقل روزي يك بار و يا هر بار پس از ريخته شدن هر ماده زنده‌اي بايد آلودگي زدايي شوند.

 

3ـ1ـ4ـ1 ـ  پيپت كردن مواد به طور مكانيكي انجام شود و از پيپت كردن با دهان خودداري گردد.

4ـ1ـ4ـ 1 ـ  خوردن، آشاميدن، سيگار كشيدن و استفاده از مواد آرايشي در محل كار مجاز نيست. مواد غذايي بايد در قفسه ها يا يخچال هايي كه فقط براي اين منظور اختصاص يافته اند نگهداري شوند.

 

5ـ1ـ4ـ 1 ـ افراد پس از كار با مواد حاصل از سازواره ها يا حيواناتي كه واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند و نيز قبل از ترك آزمايشگاه بايد دست هاي خود را بشويند.

 

6ـ1ـ4ـ 1 ـ كلّيه روش هاي توصيه شده بايد با دقت كامل انجام شوند تا توليد افشانه به حد اقل كاهش يابد.

 

7ـ1ـ4ـ1 ـ آزمايشاتي را كه خطر زيستي آنها كمتر است مي‌توان در محل هاي تعيين شده امني در همان آزمايشگاه بطور همزمان انجام داد.

 

8ـ1ـ4ـ1 ـ مواد آلوده بايد در يك محل دور از آزمايشگاه، آلودگي زاديي شده و سپس در ظروف محكم و غيرقابل نفوذي كه به تاييد كميته ملي زيست ايمني ايران رسيده ريخته شوند. درب اين ظروف بايد قبل ازخارج كردن آنها از آزمايشگاه بسته شود.

 

9ـ1ـ4ـ1 ـ مسئول آزمايشگاه بايد ورود به آزمايشگاه را محدود كند. مسئوليت نهايي ارزيابي هر وضعيتي و تعيين افرادي كه مجاز به ورود به آزمايشگاه يا انجام كار هستند بر عهده مسئول آزمايشگاه است.

 

10ـ1ـ4ـ1 ـ مسئول آزمايشگاه بايد ترتيبي دهد تا فقط افرادي كه آموزش هاي مربوط به مخاطرات بالقوه را ديده اند و كساني كه مراقبت هاي ويژه مصون سازي روي آنها عمل شده، بتوانند به محل آزمايشگاه يا محل مخصوص نگهداري حيوانات وارد شوند.

 

11ـ1ـ4ـ1 ـ  دستيابي به آزمايشگاه توسط مسئول آزمايشگاه در مواقعي كه باعوامل عفوني كار مي‌شود، محدود مي‌گردد. همچنين افرادي كه در معرض خطر تماس بيشتر با عوامل فوق بوده يا اينكه اين عوامل عواقب ناگواري براي آنها داشته باشد، اجازه ورود به آزمايشگاه يا اتاق حيوانات را ندارند. براي مثال افرادي كه دچار ضعف ايمني بوده و ممكن است در معرض خطر آلودگي با عوامل خطرساز قرار گيرند ورود آنها به آزمايشگاه مجاز نيست و مسئول آزمايشگاه مسئوليت نهايي ارزيابي وضعيت هاي موجود و تعيين اشخاصي كه مي‌توانند وارد آزمايشگاه شوند را بر عهده دارد.

 

12ـ1ـ4ـ1 ـ  براي ورود به آزمايشگاهي كه در آن بر روي سازواره هاي واجدمولكولي DANي نوتركيب كار مي‌شود. پيش بيني هاي لازم از جمله واكسيناسيون و نصب علامت جهاني خطر زيستي بر روي درب ورودي آزمايشگاه الزامي است. همراه با علامت خطر بايد نوع عامل، اسم و شماره تلفن مسئول آزمايشگاه يا فرد مسئول ديگر ذكر شده و شرايط ويژه ورود به آزمايشگاه مشخص گردد. تدارك يك برنامه موثر كنترل حشرات و جوندگان كه زير نظر يك مامور دفع آفات تهيه شده باشد، ضروري است.

 

13ـ1ـ4ـ1 ـ  تمام كشت ها، مواد ذخيره ساير مواد دفعي، پَسمان ها بايد قبل ازدور ريختن با يكي از روشهاي مناسب، همانند اتوكلاو نمودن، آلودگي زدايي شوند. مواد اتوكلاو شده بايد جهت حمل به خارج آزمايشگاه در ظروف و بسته هاي غيرقابل نفوذ قرار ‌گيرند. اين مواد بايد جهت خروج از محوطه اصلي ساختمان آزمايشگاه بر طبق قوانين موجود، بسته بندي شده و سپس دفع گردند.

 

14ـ1ـ1ـ1 ـ  تمام افراد بايد واكسن هاي لازم و آزمايشات مناسبي كه براي كار با عوامل بالقوه خطرساز لازم بوده را دريافت كنند، همانند واكسن هپاتيت B  و تست سل.

 

15ـ1ـ1ـ1 ـ  كشت ها، بافت و نمونه هاي مايعات بدن يا پَسمان هايي كه بالقوه عفوني بوده بايد در بسته هاي مخصوص قرار گرفته تا در زمان جمع آوري، آلودگي زدايي، ذخيره و حمل و نقل از نشت مواد به بيرون جلوگيري شود.

 

16ـ1ـ4ـ1 ـ  افراد به هنگام كار در آزمايشگاه بايد روپوش، لباس هاي يك دست آزمايشگاهي و البسه ويژه كار بپوشند. افراد قبل از ترك آزمايشگاه و رفتن به محل هاي غيرآزمايشگاهي (سالن غذاخوري، كتابخانه، بخش هاي اداري) بايد لباس هاي ويژه كار خود را در آورده و در آزمايشگاه بگذارند يا روي آن يك كت تميز بپوشند. اين كت نبايد قبلا در داخل آزمايشگاه پوشيده شده باشد.

 

17ـ1ـ4ـ1 ـ  وارد كردن حيوانات غير مرتبط با كار به داخل آزمايشگاه ممنوع است.

 

18ـ1ـ4ـ1 ـ  از آلوده شدن پوست با سازواره هايي كه واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند بايد جدا پرهيز نمود. در هنگام جابجايي حيوانات آزمايشگاهي با مواردي كه تماس پوست با عامل آزمايشي اجتناب ناپذير است، پوشيدن دستكش، الزامي است.

 

19ـ1ـ4ـ1 ـ  كلّيه مواد زائد آزمايشگاهي و محل هاي مخصوص نگهداري حيوانات بايد قبل از دور ريختن به طور مناسب و براساس حد اقل استاندارد قابل قبول، آلودگي زدايي شوند.

 

20ـ1ـ4ـ1 ـ سوزن ها و سرنگ هاي تزريقي فقط بايد براي يك بار تزريق و كشيدن مايعات از حيوانات آزمايشگاهي و بطري هاي در لاستيكي، مورد استفاده قرار گيرند. براي تزريق يا كشيدن مايعاتي كه حاوي سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند فقط بايد از سرنگ هاي سوزن سرخود (غير قابل جداسازي) يا سرنگ هاي يك بار مصرف (سر سوزن بايد به سرنگ چسبيده باشد) ، استفاده شود. در هنگام كار با سرسوزن و سرنگ ها و يا دور ريختن آنها بايد از تزريق ناخواسته و توليد افشانه، جدا اجتناب شود. سر سوزن ها را پس از مصرف نبايد كج كرده يا بريد. همچنين نبايد آنها را مجددا درغلاف خود قرار داده يا از سرنگ جدا نمود. سر سوزن و سرنگ را بايد به دقت در ظروف غير قابل سوراخ شدن قرار داده و قبل از دور ريختن يا مصرف مجدد، آنها را  با اتوكلاو، كاملا سترون نمود.

21ـ1ـ4ـ1 ـ  سطوح و تجهيزات آزمايشگاهي بايد با مواد ضد عفوني كننده موثر براساس برنامه هاي مدون و بعد از كار با مواد عفوني و بخصوص پس از ريختن و پاشيده شدن مواد آلوده، آلودگي زدايي شوند. تجهيزات آلوده بايد قبل از خارج شدن از محوطه آزمايشگاه جهت تعمير يا جايگزيني يا نگهداري در انبار، آلودگي زدايي شوند.

 

22ـ1ـ4ـ1 ـ  ريختن اتفاقي موادي كه حاوي سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند و تماس اتفاقي افراد با آن بايد فورا به مسئول آزمايشگاه و كميته زيست ايمني موسسه، اطلاع داده شود. چنين مواردي بررسي هاي پزشكي، مراقبت هاي ويژه، تهيه امكانات لازم براي مداواي افراد و همچنين ثبت اطلاعات ضروري است.

 

23ـ1ـ4ـ1 ـ  نمونه سرمي اوليه بايد به مقدار كافي از تمام افراد آزمايشگاه و ساير كساني كه در معرض خطر بوده گرفته شده و نگهداري شود. گرفتن نمونه سرم از افراد به صورت مدون، بسته به نوع عامل خطرسازي كه با آن كار مي‌كنند يا نوع فعاليتشان و مقايسه اين نمونه ها با نمونه اوليه ضروري است.

 

24ـ1ـ4ـ1 ـ  يك راهنماي زيست ايمني بايد تهيه شده و در آزمايشگاه موجود باشد. افراد بايد با خطرات ويژه كار با اين عوامل آشنا شده و دستورالعمل ها و روش هاي لازم را مطالعه كرده و بخاطر بسپاريد.

2ـ4ـ1 ـ  تجهيزات لازم براي حصر

1ـ2ـ4ـ1 ـ  هودهاي ايمني زيستي (گروه  I  يا  II)  يا ساير تجهيزات حصر فيزيكي با حفاظت شخصي در موارد لازم، مورد استفاده قرار مي‌گيرند.

 

2ـ2ـ4ـ1 ـ  روش هايي كه منجر به توليد افشانه مي‌شوند. بايدكنترل شده به مورد اجراء در آيند. اين مواد ممكن است در اثر سانتريفيوژ كردن، آسياب كردن، مخلوط كردن، تكان دادن يا به هم زدن شديد، تجزيه صوتي، باز كردن درب ظروفي كه فشار داخلي آنها با فشار هواي اطراف متفاوت است، تلقيح حيوانات تازه متولد شده و برداشت بافت هاي آلوده از حيوانات يا تخم ها بوجود آيند.

 

3ـ2ـ4ـ1 ـ  مقدار يا حجم سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب ممكن است زياد باشد اگر اين مواد در محيط باز يك آزمايشگاه سانتريفيوژ شوند بايد درب ظروف حاوي اين مواد يا درب دستگاه سانتريفيوژ، بسته باشد و فقط در زير يك هود زيستي، باز شود.

4ـ2ـ4ـ1 ـ  محافظ هاي صورت همانند (عينك هاي محافظ، ماسك، پوشش صورت) جهت جلوگيري از پاشيده شدن يا افشانه شدن عوامل عفوني يا مواد خطرساز به روي صورت در هنگام كار با ريز سازواره ها خارج از هودهاي ايمني بيولوژيك بايد مورد استفاده قرار گيرند.

 

5ـ2ـ4ـ1 ـ  پوشيدن دستكش در مواقعي كه با عوامل بالقوه عفوني يا سطوح آلوده يا تجهيزات آلوده كار مي‌شود، الزامي است. پوشيدن دو دستكش، مناسب تر است. دستكش ها را در مواردي كه به ميزان زيادي آلوده شده يا در پايان انجام آزمايشات يا بعد از آسيب ديدن و پاره شدن يا سوراخ شدن آنها بايد تعويض شوند. دستكش هاي يك بار مصرف را نبايد شست يا دو بار استفاده كرد. سطوح تميز همانند، صفحه كليدكامپيوتر يا تلفن و غيره را نبايد با دستكش لمس نمود و در خارج آزمايشگاه هرگز پوشيده نشوند. دست ها را بايد بعد از خارج كردن دستكش ها كاملا شستشو داد.

 

6ـ2ـ4ـ1 ـ  نصب هودهاي ايمني بيولوژيك در مكان هايي كه تغييرات جريان هاي هوايي به روي عملكرد آنها تاثير نگذاشته در اين سطح از ايمني زيستي توصيه مي‌شود. هودهاي مذكور بايد دور از درها، پنجره ها يا مكان هاي با رفت و آمد زياد قرار داشته باشند.

 

شكل 4 ـ زيست ايمني سطح دوم / كابينت كلاس 2

3ـ4ـ1 ـ  امكانات آزمايشگاه

1ـ3ـ4ـ1 ـ  آزمايشگاه بايد دور از محل هاي عمومي قرار داشته باشد.

 

2ـ3ـ4ـ1 ـ  آزمايشگاه بايد طوري طراحي شود تا تميز كردن آن به سهولت انجام گيرد.

3ـ3ـ4ـ1 ـ  سطح ميزهاي آزمايشگاه بايد ضد آب، مقاوم به اسيد، قليا، حلال هاي آلي و حرارت نسبتا بالا باشد.

 

4ـ3ـ4ـ1 ـ  اثاثيه آزمايشگاه بايد محكم باشند. فاصله بين ميزها، قفسه ها و تجهيزات به اندازه‌اي باشد كه تميز كردن بين آنها به آساني قابل انجام باشد.

 

5ـ3ـ4ـ1 ـ  هر آزمايشگاه بايد داراي يك محل براي شستشوي دست ها باشد.

 

6ـ3ـ4ـ1 ـ  اگر آزمايشگاه پنجره داشته باشد، روي آنها توري چشمه ريز نصب شود.

 

7ـ3ـ4ـ1 ـ  يك دستگاه اتوكلاو براي آلودگي زدايي در آزمايشگاه وجود داشته باشد.

 

8ـ3ـ4ـ1 ـ  تسهيلات و امكانات ايمني جهت محل شستشوي چشم ها بايد به راحتي قابل دسترسي باشد.

 

9ـ3ـ4ـ1 ـ  روشنايي براي انجام تمام فعاليت ها به اندازه مناسب بوده، از انعكاس نور و نور زياد كه مي‌تواند مانع ديدن شود، خودداري گردد.

 

10ـ3ـ4ـ1 ـ  نياز به هيچ گونه سيستم و امكانات تهويه خاص نيست. ولي بايد در نظر داشت كه طراحي تسهيلات و ساختمان آزمايشگاه به گونه‌اي باشدكه يك جريان هوايي را به سمت داخل آزمايشگاه بدون اينكه حالت چرخشي در ساير نقاط آزمايشگاه را داشته باشد، فراهم آورد. در صورت وجود پنجره در آزمايشگاه و نياز به باز نمودن آن، حتما بايد داراي سيستم كنترل ورود حشرات باشد.

1ـ5 ـ  زيست ايمني سطح سوم (BSL3)

زيست ايمني سطح سوم شامل مسائل مربوط به تشخيص پزشكي، آموزش، تحقيقات يا امكانات توليد در مواردي است كه استنشاق برخي از عوامل داخلي يا خارجي موجب بروز بيماري هاي شديد و كشنده مي‌شود.

 

مايكوباكتريوم توبركولوزيس، ويروس آنسفاليت سنت لوئيس و كوكسيلا به عنوان نمونه هايي از اين دسته عوامل خطر ساز بوده كه بايد در اين سطح از ايمني زيستي با آنها كار نمود. ضمنا تلقيح نمونه ها به حيوانات آزمايشگاهي به منظور جدا كردن ويروس عامل SARS هم بايد تحت شرايط BSL3 انجام شود.

 

كاركنان آزمايشگاه بايد آموزش هاي لازم جهت كار كردن با مواد و عوامل بيماري زا و خطرناك را زير نظر افراد حاذقي كه داراي تجربه كار با اين گونه مواد هستند، ديده باشند. تمامي كارهايي كه مستلزم دست ورزي مواد آلوده كننده هستند بايد در زير هودهاي آزمايشگاهي يا نظاير آنها انجام گيرند. افراد نيز بايد لباس هاي مخصوص حفاظت كننده بپوشند. آزمايشگاه بايدمهندسي ساز بوده و ملاحظات لازم در ساخت آنها به عمل آمده باشد. با اين همه در برخي از موارد بعضي از امكانات فاقد ايمني هاي لازم از نظر زيست ايمني سطح سوم هستند (به عنوان مثال ورود جريان هوا 000). در چنين مواردي فرد مورد نظر بايد نحوه تامين شرايط زيست ايمني سطح سوم را ارائه نمايد. در اين شرايط انجام امور جاري و يا تكراري (از جمله تكثير عوامل بيماريزا به منظور شناسايي، نشانه گذاري و يا آزمودن حساسيت) در آزمايشگاه هايي كه امكانات لازم براي زيست ايمني سطح دوم را دارند، امكان پذير است ليكن تامين امكانات توصيه شده لازم براي زيست ايمني سطح سوم (عمليات استاندارد ميكروبيولوژي، عمليات ويژه و تجهيزات لازم براي حصر) به سختي قابل حصول هستند. به هر صورت تصميم گيري در باره تعديل توصيه هاي زيست ايمني سطح سوم به عهده مسئول آزمايشگاه مي‌باشد.

 

شكل 6 ـ زيست ايمني سطح سوم

1ـ5ـ1 ـ  مراحل

1ـ1ـ5ـ1 ـ دستيابي به آزمايشگاه بخصوص در هنگام كار و انجام آزمايشات توسط مدير آزمايشگاه بايد محدود شود.

 

2ـ1ـ5ـ1 ـ سطوح محل انجام كار حد اقل روزي يك بار و يا هر بار پس از ريختن هر گونه ماده زنده‌اي بايد آلودگي زدايي شوند.

 

3ـ1ـ5ـ1 ـ هر گونه ماده مايع يا جامد آلوده‌اي بايد قبل از دور ريختن، آلودگي زدايي شود.

4ـ1ـ5ـ1 ـ پيپت كردن مواد بطور مكانيكي انجام شود و از پيپت كردن با دهان خودداري گردد.

 

5ـ1ـ5ـ1 ـ  خوردن، آشاميدن، سيگار كشيدن و استفاده از مواد آرايشي در محل كار، مجاز نيست.

 

6ـ1ـ5ـ1 ـ  افراد پس از كار با مواد حاصل از سازواره ها يا حيواناتي كه واجدمولكول هاي DNAي نوتركيب هستند و نيز قبل از ترك آزمايشگاه بايد دست هاي خود را بشويند.

شكل 7 ـ زيست ايمني سطح سوم

7ـ1ـ5ـ1 ـ  كليه روش هاي توصيه شده بايد با دقت كامل انجام شوند تا توليد افشانه به حد اقل كاهش يابد.

 

8ـ1ـ5ـ1 ـ  افراد كمتر از 16 سال نبايد وارد آزمايشگاه شوند.

 

9ـ1ـ5ـ1 ـ  اگر در انجام آزمايشي از سازواره هايي استفاده شود كه به سطوح حصري كمتري نياز دارند و اين آزمايش در آزمايشگاه مشمول مقررات زيست ايمني سطح سوم اجرا شود، بايد مقررات سطح سوم در مورد آن نيز اعمال گردد.

 

10ـ1ـ5ـ1 ـ  درب هاي ورودي و خروجي آزمايشگاه هنگام انجام آزمايش بايد كاملا بسته باشند.

 

11ـ1ـ5ـ1 ـ  تمام كشت ها، مواد ذخيره، ساير مواد دفعي و پَسمان ها بايد قبل از دور ريختن با يكي از روش هاي مناسب همانند اتوكلاو نمودن، آلودگي زدايي شوند. مواد اتوكلاو شده بايد جهت حمل به خارج آزمايشگاه در ظروف و بسته هاي غير قابل نفوذ، قرار گيرند. اين مواد بايد جهت خروج از محوطه اصلي آزمايشگاه بر طبق قوانين موجود، بسته بندي شده و سپس دفع گردند.

 

12ـ1ـ5ـ1 ـ  مواد آلوده بايد در يك محل دور از آزمايشگاه آلودگي زدايي شده و سپس در ظرف محكم و غيرقابل نفوذ ريخته شوند. درب اين ظروف بايد قبل از خارج كردن آنها از آزمايشگاه بسته شود.

13ـ1ـ5ـ1 ـ  مسئول آزمايشگاه بايد ورود و خروج افراد به آزمايشگاه را كنترل كند و فقط به افرادي كه وجود آنها در انجام آزمايشات ضرورت دارد اجازه ورود و خروج به آزمايشگاه را بدهد. مسئوليت نهايي ارزيابي هر وضعيتي و تعيين افرادي كه مجاز به ورود به آزمايشگاه هستند بر عهده مسئول آزمايشگاه است.

 

14ـ1ـ5ـ1 ـ  مسئول آزمايشگاه بايد ترتيبي دهد تا فقط افرادي كه آموزش هاي مربوط به مخاطرات بالقوه را ديده اند و كساني كه مراقبت هاي ويژه مصون سازي روي آنها عمل شده است، بتوانند به محل آزمايشگاه يا محل مخصوص نگهداري حيوانات وارد شوند. افرادي كه در معرض خطر تماس بيشتر با عوامل خطرساز بوده يا اينكه اين عوامل عواقب ناگواري براي آنها داشته باشد، اجازه ورود به آزمايشگاه يا اتاق حيوانات را ندارند. براي مثال افرادي كه دچار ضعف ايمني بوده و ممكن است در معرض خطر آلودگي با عوامل خطرساز قرار گيرند ورود آنها به آزمايشگاه مجاز نيست و مسئول آزمايشگاه، مسئوليت نهايي ارزيابي وضعيت هاي موجود و تعيين افرادي كه مجاز به ورود به آزمايشگاه هستند بر عهده خواهد گرفت.

 

15ـ1ـ5ـ1 ـ  تمام افرادي بايد واكسن هاي لازم و آزمايشات مناسب كه براي كار با عوامل بالقوه خطرساز لازم بوده را دريافت كنند، همانند واكسن هپاتيت B  و تست سل.

 

16ـ1ـ5ـ1 ـ  نمونه سرمي اوليه بايد به تعداد كافي از تمام افراد آزمايشگاه وساير كساني كه در معرض خطر بوده گرفته شده و نگهداري شود. گرفتن نمونه سرم از افراد مذكور به صورت مدون بسته به نوع عامل خطرسازي كه با آن كار مي‌كنند يا نوع فعاليتشان و مقايسه اين نمونه ها با نمونه اوليه ضروري است.

 

17ـ1ـ5ـ1 ـ  براي ورود افراد به آزمايشگاه يا محل حصري كه در آن بر روي سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب كار مي‌شود، نصب علامت جهاني خطر زيستي بر روي كليه درب هاي ورودي آزمايشگاه و اتاق هاي نگهداري حيوانات، الزامي است. همراه با علامت خطر بايد نوع عامل، اسم و شماره تلفن مسئول آزمايشگاه يا فرد مسئول ديگر ذكرشده و شرايط ويژه ورود به آزمايشگاه از جمله مصون سازي، استفاده از ماسك يا ساير وسايل حفاظتي مشخص شود.

 

18ـ1ـ5ـ1 ـ  كليه فعاليت هايي كه در آنها از سازواره هاي DNAي نوتركيب استفاده مي‌شود بايد در زير هودهاي ايمن يا ساير تجهيزات حصري فيزيكي، انجام شوند. انجام اين قبيل آزمايشات در هواي آزاد و روي ميزهاي آزمايشگاهي مجاز نمي‌باشد.

 

19ـ1ـ5ـ1 ـ  كليه سطوح هودهاي آزمايشگاهي و ساير تجهيزات حصري كه بر روي آنها با سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب كار شده، بايد پس از پايان كار، تميز و آلودگي زدايي شوند.

 

20ـ1ـ5ـ1 ـ  كليه لباس ها و پوشاك آزمايشگاهي (از جمله پيش بندهاي مختلف، لباس هاي ضخيم و تمام قد) بايد در داخل آزمايشگاه پوشيده شوند. پوشيدن اين لباس ها در خارج از آزمايشگاه مجاز نيست و قبل از شستشو بايد حتما آلودگي زدايي شوند.

 

21ـ1ـ5ـ1 ـ  از آلوده شدن پوست با سازواره هايي كه واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند بايد جدا پرهيز نمود. در هنگام جابجايي حيوانات آزمايشگاهي يا مواردي كه تماس پوست با عامل آزمايشي اجتناب ناپذير باشد پوشيدن دستكش، الزامي است.

 

22ـ1ـ5ـ1 ـ هنگام كار كردن در اتاق حيوانات آزمايشگاهي بايد از ماسك هاي جراحي يا تنفسي مخصوص استفاده شود.

 

23ـ1ـ5ـ1 ـ  وارد كردن حيوانات يا گياهان غيرمرتبط باكار، به داخل آزمايشگاه ممنوع است.

 

24ـ1ـ5ـ1 ـ حيوانات آزمايشگاهي مشمول مقررات زيست ايمني سطح سوم بايد درقفس هاي مخصوص نگهداري شوند. قفس هاي باز بايد در محلي كه دستگاه تهويه دارد قرار داده شوند. قفس هاي ديواره و ته بسته بايد با پوشش هاي مخصوص و فيلتر پوشانده شوند، يا اينكه در اتاق هايي گذاشته شوند كه مجهز به لامپ ماوراء بنفش باشند.

 

25ـ1ـ5ـ1 ـ كليه مواد زائد آزمايشگاهي و اتاق هاي نگهداري حيوانات بايد قبل از دور ريختن، بطور مناسب آلودگي زدايي شوند.

 

26ـ1ـ5ـ1 ـ كانال هاي تهويه بايستي بوسيله فيلترهاي هپا و تله هاي مايع، آلودگي زدايي مجهز شوند.

 

27ـ1ـ5ـ1 ـ سوزن ها و سرنگ هاي تزريقي فقط بايد براي يك بار تزريق و كشيدن مايعات از حيوانات آزمايشگاهي و بطري هاي در لاستيكي، مورد استفاده قرار گيرند. براي تزريق يا كشيدن مايعاتي كه حاوي سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند فقط بايد از سرنگ هاي سوزن سر خود (غير قابل جداسازي) يا سرنگ هاي يك بار مصرف (سر سوزن بايد به سرنگ چسبيده باشد) ، استفاده شود. در هنگام كار با سرسوزن و سرنگ ها و يا دور ريختن آنها بايد از تزريق ناخواسته و توليد افشانه جدا اجتناب شود. سر سوزن ها را پس از مصرف نبايد كج كرده يا بريد. همچنين نبايد آنها را مجددا در غلاف خود قرار داده و يا از سرنگ جدا نمود. سر سوزن و سرنگ را بايد به دقت در ظروف غير قابل سوراخ شدن قرار داده و قبل از دور ريختن يا مصرف مجدد، آنها را با اتوكلاو كاملا سترون نمود.

 

ظروف شيشه‌اي شكسته شده را نبايد با دست جمع آوري نموده و نسبت به دفع آنها اقدام نمود، در تمام شرايط و فقط با استفاده از ابزارهاي مكانيكي مي‌توان نسبت به جمع آوري ظروف شيشه‌اي شكسته شده اقدام نمود. ظروف مخصوص نگهداري سرنگ ها، سوزن ها، وسايل تيز و برنده و ظروف شكسته شده را بايد قبل از دفع نمودن، آلودگي زدايي نمود.

 

28ـ1ـ5ـ1 ـ  ريختن اتفاقي موادي كه حاوي سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند و تماس اتفاقي افراد با آن بايد فورا به مسئول آزمايشگاه و كميته زيست ايمني موسسه، اطلاع داده شود. در چنين مواردي بررسي هاي پزشكي، مراقبت هاي ويژه، تهيه امكانات لازم براي مداواي افراد و همچنين ثبت اطلاعات، ضروري است.

 

29ـ1ـ5ـ1 ـ  تجهيزات آلوده شده بايد قبل از خارج شدن از محوطه آزمايشگاه جهت تعمير، جايگزيني يا نگهداري در انبار، آلودگي زدايي شوند.

 

30ـ1ـ5ـ1 ـ  كشت ها، بافت ها و تمام نمونه هاي مايعات بدن را در ظروف غيرقابل نفوذ بايد ريخت تا در هنگام جمع آوري، آلودگي زدايي، ذخيره و حمل و نقل از نشت مواد به بيرون جلوگيري شود.

 

31ـ1ـ5ـ1 ـ  تمام مواد آلوده نظير دستكش ها، روپوش هاي آزمايشگاهي و غيره بايد قبل از دفع نمودن يا استفاده مجدد، آلودگي زدايي شوند.

 

32ـ1ـ5ـ1 ـ  يك راهنماي زيست ايمني بايد تهيه شده و در آزمايشگاه موجود باشد. افراد بايد با خطرات ويژه كار با اين عوامل آشنا شده و دستورالعمل ها و روش هاي لازم را مطالعه كرده و بخاطر بسپارند.

 

33ـ1ـ5ـ1 ـ  انتخاب تجهيزات قابل جايگزيني ديگر نيز امكان پذير مي‌باشد.

 

مراحل انجام آزمايشات شامل برقراري سيستم ناقل ـ ميزباني خاصي است كه با استفاده از تجهيزات مخصوص حصر فيزيكي زيست ايمني سطح دوم مي‌توان حصر زيستي سطح بالاتري را نسبت به زيست ايمني سطح سوم تامين نمود. مراحل ديگر شامل برقراري سيستم ناقل ـ ميزباني خاصي است كه با استفاده از تجهيزات مخصوص حصر فيزيكي زيست ايمني سطح چهارم مي‌توان حصر زيستي سطح پايين تري را نسبت به زيست ايمني سطح سوم تامين كرد.

2ـ5ـ1 ـ  تجهيزات لازم براي حصر

هودهاي ايمني زيستي (گروه I  ،  II  يا  III)  يا سايـــر تجهيزات حصــر فيزيكي يا حفاظت شخصي (ازجمله لباس هاي ويژه حفاظتي، ماسك ها، دستكش ها، ماسك هاي تنفسي، سانتريفيوژ، روتورهاي مخصوص سانتريفيوژ و قفس هاي مخصوص نگهداري حيوانات) به منظور كار با سازواره هايي كه واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب بوده و امكان تماس افراد با ذرات ريز معلق منتشره از آنها وجود دارد، مورد استفاده قرار مي‌گيرند. ازجمله اين فعاليت ها عبارتند از: كار بامحيط هاي كشت يا مواد و وسايلي كه توليد كننده ذرات ريز معلق هستند، مبارزات با ذرات ريز معلق منتشره از حيوانات آزمايشگاهي، برداشت بافت هاي آلوده يا مايعات ديگر از حيوانات آزمايشگاهي و تخم هاي بوجود آمده از جنين آنها و كار با حيوانات آزمايشگاهي مرده.

جدول 1 ـ  انواع تركيبات حصري فيزيكي و زيستي قابل جايگزيني

 

3ـ5ـ1 ـ  امكانات آزمايشگاهي

 

1ـ3ـ5ـ1 ـ  محل آزمايشگاه را بايد دور از محل هاي رفت و آمد عمومي در ساختمان درنظر گرفت. به منظور ورود به آزمايشگاه از راهرو يا ساير محل هاي مجاور، تعبيه دو جفت درب متوالي، ضرورت تام دارد. جداسازي فيزيكي آزمايشگاه هاي بسيار حساس از راهروها يا ساير آزمايشگاه ها و فعاليت ها را مي‌توان با در نظر گرفتن اتاق تعويض لباس (و نيزحمام) در حد فاصل دو جفت درب ورودي آزمايشگاه كه هوا در آن جريان نداشته باشد يا ساير تدابيري كه مستلزم تعبيه دو درب متوالي براي ورود به آزمايشگاه باشند، انجام داد.

 

2ـ3ـ5ـ1 ـ سطوح داخلي ديوارها، كف و سقف بايد غير قابل نفوذ به آب باشندتا به راحتي بتوان آنها را تميز كرد. كليه سوراخ ها و منافذاين سطوح بايد مسدود شوند تا امكان آلودگي زدايي محيط وجود داشته باشد.

3ـ3ـ5ـ1 ـ سطوح ميزها بايد غير قابل نفوذ به آب و مقاوم به اسيد، قليا، حلال هاي آلي و حرارت نسبتا بالا باشند.

 

4ـ3ـ5ـ1 ـ اثاثيه آزمايشگاه بايد محكم باشند. فاصله بين ميزها، قفسه ها وتجهيزات به اندازه‌اي باشد كه تميز كردن بين آنها به آساني قابل انجام باشد.

 

5ـ3ـ5ـ1 ـ هر آزمايشگاه بايد داراي يك محل براي شستشوي دست ها باشد. شير آب بايد طوري باشد كه بتوان آن را به كمك پا، آرنج و يا بطور خودكار باز و بسته كرد. محل شستشوي دست ها بايد در نزديكي درب خروجي آزمايشگاه باشد.

 

6ـ3ـ5ـ1 ـ  پنجره هاي آزمايشگاه بايد بسته و آب بندي شوند.

 

7ـ3ـ5ـ1 ـ  درب هاي آزمايشگاه يا محل حصر بايد خود به خود بسته شوند.

 

8ـ3ـ5ـ1 ـ تسهيلات و امكانات لازم جهت آلودگي زدايي تمام پَسمان هاي حاصله از آزمايشات بايد در آزمايشگاه ها موجود بوده و به راحتي قابل دسترسي باشند، امكاناتي نظير اتوكلاو، ضد عفوني كننده هاي شيميايي، سوزاندن مواد آلوده در كوره هاي مخصوص و ساير روش هاي آلودگي زدايي كه به تاييد رسيده اند، از جمله اين موارد است. همچنين توجه خاصي نيز بايد نسبت به آلودگي زدايي تجهيزات داخل آزمايشگاه داشت. اگر مواد دفعي و پَسمان ها بايد به خارج از آزمايشگاه حمل شوند، بايد اين مواد را به دقت بسته بندي نموده و نبايد به مكان هاي عمومي انتقال داده شوند.

 

9ـ3ـ5ـ1 ـ  به منظور آلودگي زدايي مواد زائد آزمايشگاهي يك دستگاه اتوكلاو، ترجيحا در داخل آزمايشگاه وجود داشته باشد.

 

10ـ3ـ5ـ1 ـ  به منظور تهويه هوا بايد يك سيستم خروجي تعبيه شود. اين سيستم همچنين بايد هوا را از طريق محل هاي ورود هوا به داخل آزمايشگاه هدايت كند. هواي خروجي نبايد دوباره در ساير قسمت هاي ساختمان جريان يافته و بايد از ساختمان خارج و به محلي دورتر از محل كار و تنفس افراد هدايت شود. افراد بايد مطمئن شوند كه هواي ورودي به آزمايشگاه سالم و پاك است. هواي خروجي نيز بايد قبل از خروج صاف گردد تا از اشاعه آلودگي، جلوگيري شود. سيستم تهويه مذكور جريانات هوايي ايجاد مي‌نمايد كه هوا از ناحيه تميز و پاك به طرف نواحي آلوده در جريان مي‌باشد.

فيلتراسيون و ساير تسهيلات جهت آلودگي زدايي هواي خروجي نياز نمي‌باشد. ولي ممكن است بر اساس نيازهاي مربوط به شرايط كاري و نوع عوامل خطر سازي كه با آنها در آزمايشگاه كار مي‌شود، هواي خارج شده از محوطه آزمايشگاه در محوطه‌اي بايد آزاد شود كه جذب هوا و ورود آن به مكان هاي ديگر و نقاط عمومي وجود نداشته باشد يا اينكه اين هوا قبل از خروج با گذشتن از ميان فيلترهاي HEPA پاك شوند. كاركنان آزمايشگاه بايد از نحوه جريان هوا به داخل آزمايشگاه با انجام آزمايشات مربوطه مطمئن گردند.

 

11ـ3ـ5ـ1 ـ  تسهيلات و امكانات ايمني جهت محل شستشوي چشم ها، بايد به راحتي قابل دسترسي باشد

 

12ـ3ـ5ـ1 ـ  روشنايي براي انجام تمام فعاليت ها به اندازه مناسب بوده، ازانعكاس نور و نور زياد كه مي‌تواند مانع ديدن شود، خودداري گردد.

 

13ـ3ـ5ـ1 ـ  هواي خروجي از فيلترهاي هودهاي زيستي گروه  I  يا  II  را در صورتي كه دقت كار هودها حد اقل هر 12 ماه يك بار كنترل شود، مي‌توان مجددا به داخل آزمايشگاه هدايت كرد. اگر هواي خروجي از فيلترهاي هپاي هودهاي زيستي گروه I  يا III به بيرون از ساختمان هدايت شود، بايستي ترتيبي داد تا تعادل هواي هودها يا سيستم خروجي هواي ساختمان مختل نشود.

6ـ1 ـ  زيست ايمني سطح چهارم (BSL4)

در زيست ايمني سطح چهارم سخت ترين شرايط، اعمال مي‌شود. كليه موارد مربوط به زيست ايمني سطح سوم در زيست ايمني سطح چهارم نيز كاربرد دارند. شرايط استاندارد آزمايشات ميكروبيولوژيكي بايد رعايت شود. روش ها، تجهيزات ايمني و تسهيلات طراحي شده در ساختمان براي اين سطح از زيست ايمني مناسب براي كار با عوامل خطرناك است كه تماس با آنها مي‌تواند زندگي را به ميزان زيادي به مخاطره اندازد. اين عوامل خطرساز ممكن است از طريق ذرات ريز معلق، منتقل شوند و هيچ گونه واكسن و درماني نيز براي آنها وجود ندارد. ساير عواملي كه وابستگي آنتي ژنيكي يكسان يا نزديك به عوامل خطرسازي كه كار با آنها در زيست ايمني سطح چهار مجاز بوده را داشته، در اين سطح از زيست ايمني بايد كار شوند و هنگامي كه اطلاعات كافي از اين عوامل بدست آمد كار را مي‌توان در همين سطح زيست ايمني يا سطوح پايين تر ادامه داد. ويروس ها نظير  Marburg  و ويروس تب هموراژيك Congo-crimean بايد در اين سطح از زيست ايمني، كار شوند.

 

عوامل خطرناكي كه افراد در زيست ايمني سطح چهارم با آن كار مي‌كنند به صورت ذرات ريز معلق و از طريق دستگاه تنفسي، مخاطات يا پوست آسيب ديده يا به علت تزريق تصادفي، باعث ايجاد حادثه و بيماري مي‌شوند.

1ـ6ـ1 ـ  مراحل

1ـ1ـ6ـ1 ـ  سطوح محل انجام كار حد اقل روزي يك بار و يا بلافاصله پس از ريخته شدن هر ماده زنده‌اي بايد آلودگي زدايي شوند.

 

2ـ1ـ6ـ1 ـ  فقط از پيپت هاي مكانيكي استفاده شود.

 

3ـ1ـ6ـ1 ـ  خوردن، آشاميدن، سيگار كشيدن، نگهداري مواد غذايي و استفاده از مواد آرايشي در آزمايشگاه مجاز نيست.

 

4ـ1ـ6ـ1 ـ  كليه روش هاي توصيه شده بايد با دقت كامل انجام شوند تا توليد افشانه به حد اقل كاهش يابد.

 

5ـ1ـ6ـ1 ـ  مواد زيستي را كه بايد به حالت زنده يا دست نخورده از زير هودهاي گروه III يا آزمايشگاه هاي تحت حفاظت خارج شوند بايد در داخل ظروف نشكن آب بندي شده گذاشته و سپس آنها را مجددا در داخل ظروف نشكن آب بندي شده ديگري گذاشت سپس آن را از طريق مخزن مخصوص حاوي ماده آلودگي زدا يا اتاقك تدخين يا اتاقك هوا بسته‌اي كه هوا در آن جريان ندارد وبراي اين منظور طراحي شده اند، خارج كرد.

 

شكل 8 ـ ايمني زيستي سطح چهارم

 

6ـ1ـ6ـ1 ـ  هيچ گونه ماده‌اي به استثناي مواد زيستي زنده يا دست نخورده را نبايد قبل از اتوكلاو كردن با آلودگي زدايي از آزمايشگاه هاي حفاظت شده خارج كرد مواد و وسايلي را كه ممكن است در اثر حرارت به بخار آب آسيب ببينند بايد با گازهاي مخصوص يا بخار در اتاقك هوا بسته‌اي كه هوا در آن جريان ندارد و براي اين منظور طراحي شده است، آلودگي زدايي كرد.

 

7ـ1ـ6ـ1 ـ  فقط افرادي كه وجودشان براي انجام آزمايشات ضرورت دارد، اجازه ورود به آزمايشگاه را دارند. مسئوليت نهايي ارزيابي هر وضعيتي و تعيين افرادي كه مجاز به ورود به آزمايشگاه هستند، بر عهده مسئول آزمايشگاه است. با نصب قفل هاي ايمني بر روي درب هاي آزمايشگاه از ورود افراد جلوگيري شود، ورود آن به آزمايشگاه بايد با نظر مسئول آزمايشگاه، مامور كنترل خطرات زيستي يا سايرمسئولين امنيت فيزيكي آزمايشگاه انجام گيرد. افراد قبل از ورودبه آزمايشگاه بايد از خطرات احتمالي آگاه شده و تحت آموزش هاي لازم قرار گيرند. افراد مجاز بايد دستورات را انجام داده و كليه مقررات ورود و خروج را رعايت كنند. ساعت و تاريخ ورود و خروج افراد به آزمايشگاه بايد در يك دفتر ثبت شود. دستورالعمل هاي لازم براي موارد اضطراري بايد در دسترس باشند.

8ـ1ـ6ـ1 ـ  افراد براي ورود به آزمايشگاه و خروج از آن فقط بايد از طريق اتاق هاي رختكن و حمام عبور كنند. افراد پس از هر بار خروج ازآزمايشگاه بايد دوش بگيرند. افراد فقط در موارد اضطراري مي‌توانند از طريق اتاق هاي هوا بسته وارد آزمايشگاه شده يا از آن خارج شوند.

 

9ـ1ـ6ـ1 ـ  افراد بايد لباس هاي معمولي خود را در رختكن عوض كرده ودر همان جا بگذارند. پوشيدن لباس هاي كامل آزمايشگاهي شامل لباس زير، شلوار و پيراهن، كفش ودستكش براي كليه افرادي كه وارد آزمايشگاه مي‌شوند ضرورت دارد. افرادي كه نمي‌خواهند بعد از خروج ازآزمايشگاه سرشان را بشويند بايد در آزمايشگاه از كلاه استفاده نمايند. افراد پس از خروج از آزمايشگاه و قبل از رسيدن به محوطه دوش گرفتن بايد لباس هاي آزمايشگاه خود را كنده و آنها را دريك كمد يا سبد در رختكن داخلي بگذارند.

 

10ـ1ـ6ـ1 ـ  تمام افراد بايد واكسن هاي لازم و آزمايشات مناسب كه براي كار با عوامل بالقوه خطرساز لازم بوده را دريافت كنند، همانند واكسن هپاتيت B و تست سل.

 

11ـ1ـ6ـ1 ـ  در هنگام وجود يك حيوان آزمايشي يا ماده حاوي سازواره واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب در اتاق نگهداري حيوانات يا آزمايشگاه نصب علامت جهاني خطر زيستي بر روي تمامي درب هاي آزمايشگاه، ضروري است. همراه با علامت خطر بايد نوع عامل، اسم مسئول آزمايشگاه، فرد يا ساير افراد مسئول ديگر ذكر شده و شرايط ويژه ورود به آزمايشگاه از جمله مصون سازي با  استفاده از ماسك مشخص شود.

 

12ـ1ـ6ـ1 ـ  مواد و وسايل مورد نياز بايد از طريق اتوكلاوهاي دو درب، اتاقك هاي تدخين يا اتاقك هاي هوا بسته كه پس از هر بار استفاده، آلودگي زدايي مي‌شوند، به داخل آزمايشگاه برده شوند. پس ازبسته شدن درب خارجي، افراد داخل آزمايشگاه با بازكردن درب هاي داخلي يا درب اتوكلاو، اتاقك تدخين يا اتاقك هوا بسته، مواد را مجددا تحويل مي‌گيرند. اين درب ها پس از بردن مواد به داخل آزمايشگاه بسته مي‌شوند. تدارك يك برنامه موثر كنترل حشرات و جوندگان كه زير نظر يك مامور دفع آفات تهيه شده باشد، ضروري است.

 

13ـ1ـ6ـ1 ـ  وارد كردن مواد (از جمله گياهان، حيوانات و البسه) غير مرتبط با كار به داخل آزمايشگاه ممنوع است.

 

14ـ1ـ6ـ1 ـ  سوزن ها و سرنگ هاي تزريقي فقط براي يك بار تزريق وكشيدن مايعات از حيوانات آزمايشگاهي و بطري هاي در لاستيكي، مورد استفاده قرار گيرند. براي تزريق يا كشيدن مايعاتي كه حاوي سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند فقط بايد از سرنگ هاي سوزن سرخود (غير قابل جداسازي) يا سرنگ هاي يك بار مصرف (سر سوزن بايد به سرنگ چسبيده باشد) ، استفاده شود. سر سوزن را پس از مصرف نبايد كج كرده يا بريد. همچنين نبايد آنها را مجددا در غلاف خود قرار داده يا از سرنگ جدا نمود. سر سوزن و سرنگ را بايد به دقت در ظروف غير قابل سوراخ شدن قرار داده و قبل از دور ريختن يا مصرف مجدد، آنها را با اتوكلاو كاملا سترون نمود. ظروف شيشه‌اي شكسته شده را نبايد با دست جمع آوري نموده و نسبت به دفع آنها اقدام كرد، در تمام شرايط، فقط با استفاده از ابزارهاي مكانيكي مي‌توان نسبت به جمع آوري ظروف شيشه‌اي شكسته شده اقدام نمود. ظروف مخصوص نگهداري سرنگ ها، سوزن ها، وسايل تيز و برنده و ظروف شكسته شده را بايد قبل از دفع نمودن، آلودگي زدايي نمود.

 

15ـ1ـ6ـ1 ـ  تمام مواد و وسايلي كه بايد وارد محوطه آزمايشگاه تحت سيستم زيست ايمني سطح چهارم شود حتما بايد آلودگي زدايي شوند. وسايل و موادي را كه مي‌توان با اتوكلاو نمودن، آلودگي زدايي كرد ونسبت به گرما حساس هستند مي‌توان با روش هاي ديگر نظير تدخين در اتاقك هاي مخصوص يا عبور از تانك هاي حاوي مواد ضد عفوني كننده، آلودگي زدايي نمود.

 

16ـ1ـ6ـ1 ـ  تمام تجهيزات و وسايل موجود در آزمايشگاه در پايان كار با يكي از عوامل خطرساز، بايد آلودگي زدايي شوند، بخصوص در مواقعي كه ريختن مواد يا پاشيده شدن آنها روي وسايل و تجهيزات، صورت پذيرد آلودگي زدايي حتما بايد انجام شود. تمام وسايل را بايد قبل از خارج نمودن از آزمايشگاه جهت تعميرات، تعويض و يا حذف آنها، ضدعفوني و آلودگي زدايي كرد.

 

17ـ1ـ6ـ1 ـ  يك سيستم گزارش حوادث، فعاليت هاي روزمره، حضور و غياب افراد وموارد بهداشتي و پزشكي مربوط به بيماري هاي ناشي از كار در آزمايشگاه بايد طرح و به مورد اجرا درآيد. گزارشات بايد به صورت كتبي بوده و نگهداري شوند. يكي از فوايد اين سيستم گزارش دهي فراهم كردن امكان قرنطينه، جداسازي و مراقبت هاي پزشكي و افرادي است كه دچار بيماري هاي ناشي از كار در آزمايشگاه مي‌شوند.

 

18ـ1ـ6ـ1 ـ  حيوانات آزمايشي مشمول مقررات حصر فيزيكي سطح چهارم بايد درقفس و زير هودهاي گروه  III  يا سيستم هاي نيمه حصري مانند قفس هاي مخصوص نگهداري شوند. قفس هاي باز بايد در محلي كه دستگاه تهويه دارد قرار داده شوند. قفس هاي ديواره و ته بسته بايد باپوشش هاي مخصوص و فيلتر پوشانده شوند يا اينكه در اتاق هايي گذاشته شوند كه مجهز به لامپ ماوراء بنفش باشند. اين قفس ها بايد در محل خاصي گذاشته شوند و كليه افراد مرتبط با آنها بايد لباس هاي يكسره فشار مثبت بپوشند.

 

19ـ1ـ6ـ1 ـ  انتخاب تجهيزات قابل جايگزيني ديگر نيز امكان پذير مي‌باشد. مراحل انجام آزمايشات شامل برقراري سيستم ناقل ـ ميزباني خاصي است كه با استفاده از تجهيزات مخصوص حصر فيزيكي زيست ايمني سطح سوم مي‌توان حصر زيستي سطح بالاتري را نسبت به زيست ايمني سطح چهارم تامين نمود. انواع تركيبات حصري قابل جايگزيني در جدول 1 ارائه شده است.

2ـ6ـ1 ـ  تجهيزات لازم براي حصر

كليه مراحل كار با عوامل مشمول مقررات زيست ايمني سطح چهارم در هودهاي ايمني زيستي گروه  III  يا هودهاي گروه  I  يا II (به شرطي كه افراد، لباس هاي يكسره فشار مثبت پوشيده باشند و تهويه در آنها انجام ‌گيرد) انجام مي‌شود.

3ـ6ـ1 ـ  امكانات آزمايشگاهي

1ـ3ـ6ـ1 ـ محل آزمايشگاه حفاظت شده بايد در يك ساختمان مجزا دريك بخش جداسازي شده از يك ساختمان در نظر گرفته شود. رختكن هاي خارجي و داخلي كه بوسيله حمام از يكديگر جدا مي‌شوند براي ورود و خروج افراد در نظر گرفته شوند. براي ورود و خروج مواد و وسايل وتجهيزات به داخل آزمايشگاه بايد آنها را از طريق يك اتوكلاو دو درب يا اتاقك هوا بسته قابل تهويه عبور داد. ورود و خروج اين قبيل مواد و وسايل نبايد از طريق رختكن صورت گيرد.

 

2ـ3ـ6ـ1ـ ديوارها، كف و سقف آزمايشگاه بايد از مواد غير قابل نفوذ ساخته شود تا امكان تدخين آن وجود داشته و همچنين از ورود حيوانات وحشرات به داخل آزمايشگاه جلوگيري كند. ديواره هاي داخلي اين سطوح بايد نسبت به مايعات و مواد شيميايي مقاوم باشند تا تميزكردن و آلودگي زدايي محوطه به راحتي انجام گيرد. كليه سوراخ ها و منافذ اين سطح بايد مسدود شوند. تمامي لوله هاي فاضلاب كف آزمايشگاه بايد با ماده آلودگي زدايي مناسبي اندود شوند تا تاثير سوء عامل مورد آزمايش را خنثي كنند. اين لوله ها بايد مستقيما به يك سيستم جمع آوري فاضلاب متصل شوند. مجاري فاضلاب وكانال هاي تهويه بايد با فيلتر HEPA تجهيز شوند.

 

3ـ3ـ6ـ1 ـ متعلقات داخلي آزمايشگاه از جمله خطوط برق، كانال هاي هوا و لوله هاي ارتباطي بايد طوري طراحي و نصب شوند تا وسعت سطوح افقي و در نتيجه امكان نشستن غبار روي آنها به حد اقل كاهش يابد.

 

4ـ3ـ6ـ1 ـ سطوح ميزها بايد بدون درز باشد تا امكان نفوذ آب به داخل آن نباشد. همچنين نسبت به اسيدها، قليا، حلال هاي آلي و حرارت نسبتا بالا مقاوم باشد.

 

5ـ3ـ6ـ1 ـ اثاثيه آزمايشگاه بايد محكم و در عين حال ساده بوده و فضاي بين ميزها، قفسه ها و تجهيزات به اندازه‌اي باشد كه تميز كردن بين آنها به آساني قابل انجام باشد.

 

6ـ3ـ6ـ1 ـ آزمايشگاه بايد داراي يك محل براي شستشوي دست ها باشد. شير آب بايد طوري باشد كه بتوان آن را به كمك پا، آرنج و يا بطور خودكار باز و بسته كرد. محل شستشوي دست ها بايد در نزديكي درب در داخل هر آزمايشگاه باشد.

7ـ3ـ6ـ1 ـ در صورت وجود يك سيستم مكنده مركزي در آزمايشگاه نبايد به سيستم هاي ديگر خارج از آزمايشگاه سرويس بدهد. فيلترهاي هپا بايد درنزديك ترين قسمت به محل كار يا شير آب در داخل كانال ها تعبيه شوند. فيلترها بايد طوري نصب شوند تا آلودگي زدايي و جايگزيني هواي پاك را همزمان و در يك محل انجام دهند. با اتخاذ تدابير مناسب بايد از ايجاد جريان معكوس در ساير سرويس هاي تامين كننده مايعات و گازهاي آزمايشگاه جلوگيري به عمل آورد.

 

8ـ3ـ6ـ1 ـ دستگاه هاي آبخوري بايد در خارج از آزمايشگاه و در راهروها قرارگرفته و با استفاده از پا روشن شوند. سيستم آب آشاميدني نبايد به سيستم تامين آب آزمايشگاه متصل باشد.

 

9ـ3ـ6ـ1 ـ درب هاي ورودي آزمايشگاه بايد به طور خودكار باز و بسته شوند و قابل قفل كردن باشند. كليه پنجره ها بايد نسبت به شكستن، مقاوم (ضد ضربه) باشند.

 

10ـ3ـ6ـ1 ـ براي آلودگي زدايي موادي كه از آزمايشگاه خارج مي‌شوند بايد از اتوكلاوهاي دو درب استفاده كرد. درب اتوكلاو كه به سمت خارج باز مي‌شود بايد آب بندي شده بوده و طوري ساخته شده باشد كه فقط هنگامي كه عمل سترون سازي به پايان رسيد قابل باز كردن باشد.

 

11ـ3ـ6ـ1 ـ مواد و تجهيزاتي را كه نمي‌توان با اتوكلاو آلودگي زدايي نمود بايد با استفاده از مخازن مخصوص حاوي موادِ آلودگي زدا، اتاقك تدخين يا روش هاي ديگر، آلودگي زدايي نموده و سپس از آزمايشگاه خارج كرد.

 

12ـ3ـ6ـ1 ـ مايعات، آب هاي زايد دستشويي ها يا هودهاي زيستي، كف و اتاقك هاي اتوكلاو قبل از خارج شدن از آزمايشگاه تحت حفاظت بايد با استفاده از حرارت آلودگي زدايي شوند، آب هاي زائد حمام ها و توالت ها نيز بايد با استفاده از حرارت يا مواد شيميايي، آلودگي زدايي شوند. آلودگي زدايي حرارتي بايد به طور مكانيكي و زيستي و با استفاده از دماسنج و نيز سازواره هاي شاخصي كه حساسيت آن نسبت به حرارت از قبل تعيين شده انجام گيرد. اگر آب هاي زائد حمام ها با استفاده از مواد شيميايي، آلودگي زدايي شود، ماده شيميايي مورد استفاده بايد بر روي سازواره هاي شاخص يا هدف تاثير قطعي داشته باشد.

 

13ـ3ـ6ـ1 ـ يك سيستم خروجي هواي مجزا براي آزمايشگاه بايد در نظر گرفته شود. اين سيستم بايد اختلاف فشار و جهت جريان هواي لازم براي جريان يافتن هوا از خارج آزمايشگاه به محل هاي تحت حفاظت خطرناك در داخل آزمايشگاه را تامين كند. نصب فشارسنج براي اندازه گيري اختلاف فشار بين محل هاي غير هم فشار مجاور الزامي است. اگر يكي از سيستم ها بخوبي عمل نكند فشارسنج به صدا در خواهد آمد. هواي خروجي از داخل آزمايشگاه بايد قابل بستن باشد تا جريان هواي ورودي (يا عدم ورود آن) در هر لحظه با اطمينان انجام گيرد.

 

14ـ3ـ6ـ1 ـ هواي خروجي از آزمايشگاه بايد از يك فيلتر HEPA عبور داده شده و سپس در محوطه خارج از ساختمان رها شود. اين فيلترها بايد هر چه نزديك تر به آزمايشگاه تعبيه شوند تا طول مسيري كه هواي آلوده طي مي‌كند كوتاهتر شود. محفظه هاي فيلترها بايد طوري طراحي شوند تا بتوان آنها را در محل خودشان رفع آلودگي نموده و نيز آنها را پس از تعويض آزمايش نمود. به منظور افزايش طول عمر فيلترهاي خروجي HEPA و حفاظت سيستم تامين هوا و نيز جلوگيري از به هم خوردن تعادل فشار هواي داخل آزمايشگاه، در مسير هواي ورودي نيز از فيلترهاي زبر و نيز فيلترهاي هِپا استفاده شود.

 

15ـ3ـ6ـ1 ـ هواي خروجي از هودهاي زيستي گروه  I  و  II  را مي‌توان توسط مجاري خروجي به محوطه داخل آزمايشگاه يا خارج از آزمايشگاه هدايت نمود. اگر هواي خروجي از هودهاي گروه I يا II به داخل آزمايشگاه هدايت شود، هودها بايد هر 6 ماه يك بار آزمايش شوند. هواي خروجي از هود زيستي گروه III بدون چرخش مجدد از داخل 2 سري متوالي فيلتر HEPA عبور داده شده و از طريق سيستم خروجي هواي آزمايشگاه تخليه مي‌شود. اگر هواي صاف شده خروجي از هر كدام ازاين هودها توسط مجاري خروجي به خارج از آزمايشگاه هدايت شود، هواي صاف شده خروجي بايد طوري به اين سيستم وصل شود كه تعادل هواي هودها يا سيستم خروجي هواي آزمايشگاه مختل نشود.

همچنين هوايي كه براي اين هودهاي زيستي تامين مي‌گردد نيز از درون فيلترهاي هِپا عبور داده شده بدين ترتيب مي‌توان عنوان نمود كه تمام هواي داخل آزمايشگاه در تمام قسمت ها، قبل از ورود به داخل آزمايشگاه از درون فيلترهاي هپا عبور داده شده اند. نياز است تاتمام فيلترهاي هپا به طور سالانه آزمايش و بررسي شوند. فيلترهاي هِپا موجود را بايد پس از پايان عمر كار، آلودگي زدايي نمود كه بهترين روش سوزاندن اين فيلترها مي‌باشد. همچنين نصب اين فيلترها بايد به راحتي صورت پذيرد. استفاده از پيش فيلترها قبل از فيلترهاي هِپا، باعث افزايش ضريب اطمينان در آلودگي زدايي هواي ورودي و هم افزايش طول عمر فيلترهاي هِپا مي‌گردد. كنترل وبازرسي روزانه تمام شاخص هاي حصر فيزيكي دراين سطح از زيست ايمني مانند جريانات هوايي و حمام هاي مواد ضد عفوني كننده بايد صورت پذيرد. تاييد صحت كارايي شاخص هاي فوق الذكر درقبل از شروع كار روزانه ضروري است.

 

16ـ3ـ6ـ1ـ يك محوطه ويژه مناسب در داخل آزمايشگاه بايد در نظر گرفته شود. اين محوطه از نظر فشار هوا نسبت به محوطه آزمايشگاه داراي فشار مثبت مي‌باشد. پوشيدن لباس هاي يكسره و استريل كه ممكن است بـه سيستم ايمني (شامل رنگ و كپسول هاي كمكي براي تنفس) مجهز بوده در اين قسمت الزامي است. ورود به داخل اين محوطه بايد از طريق يك اتاقك هوا بسته به درب هاي مقاوم در برابر ورود هوا انجام گيرد. يك دوش حاوي مواد شيميايي براي آلودگي زدايي سطح لباس ها قبل از ترك محوطه الزامي است.

هواي خروجي اين محوطه بايد بوسيله 2 سري متوالي فيلتر هِپا صاف شود. 2 سري فيلتر، هواكش خروجي و يك منبع توليد انرژي خودكار براي اين محوطه بايد تدارك ديده شود. فشار هوا در داخل اين محوطه بايد كمتر از محل هاي مجاور باشد. وجود برق اضطراري و سيستم هاي ارتباطي ضرورت دارد. كليه منافذ داخل محوطه بايد آلودگي زدايي شوند. براي آلودگي زدايي مواد زائد خارج شده از محوطه بايد يك دستگاه اتوكلاو دو درب در دسترس باشد.

حصر فيزيكي براي استفاده گسترده از سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب

در اين قسمت مقررات مربوط به حصر فيزيكي براي استفاده گسترده (بيش از 10 ليتر محيط كشت) تحقيقاتي يا توليد سازواره هاي زنده‌اي كه واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب مي‌باشند، ارائه شده است. اين قسمت كاربردهاي تحقيقاتي و نيز توليدي اين قبيل از سازواره ها را شامل مي‌شود.

 

كليه مقررات اين دستورالعمل علاوه بر فعاليت هاي تحقيقاتي در سطح گسترده، كليه فعاليت هاي توليدي را با تغييرات زير در بر مي‌گيرد:

·        هر سازماني كه در نظر دارد در سطح گسترده مبادرت به فعاليت تحقيقاتي بر روي سازواره هايي كه واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند بپردازد يا آنها را بطور انبوه توليد نمايد، موظف به گماردن مامور يا مامورين زيست ايمني مي‌باشد.

 

·        سازمان موظف به تهيه و اجراي برنامه هاي منظم معاينات افرادي است كه درامر تحقيق يا توليد انبوه سازواره هاي فوق الذكر فعاليت دارند. چنين سازمان هايي ملزم به داشتن تسهيلات آزمايشگاهي لازم حصري سطح  BSL3 مي‌باشند معاينات افراد قبل از شروع به كار انجام شده و آزمايشات دوره‌اي فيزيكي و پزشكي شامل نمونه برداري، نگهداري و آزمايش خون به منظور پيگيري تغييرات سرولوژيكي ايجاد شده احتمالي در افراد مي‌باشد. در برنامه معاينات كاركنان بايد امكان تحقيق در هر گونه بيماري حاد، غير معمول و جدي پيش بيني شده و دقيقا مشخص گردد كه آيا بيماري مشاهده شده منشاء شغلي دارد يا خير؟

 

Good Large Scale Practice (روش هاي آزمايشگاهـي مناسب بـراي استفاده گسترده از سازواره ها) كه شامل مواردي است كه بايد در يك چنين سيستم هائي رعايت گردند و اساس و پايه سه سطح از زيست ايمني كه براي حجم هاي گسترده از سازواره ها لازم بوده را تشكيل مي‌دهند. در GLSP نكات زير را بايد مد نظر داشت:

 

1 ) وضع قوانين حقوقي جهت دستورالعمل هاي كاري مورد نياز در اين نوع سيستم ها، از جهت آنكه كنترل كافي و مناسبي را جهت سلامت و ايمني كار بتوان فراهم آورد.

 

2 ) دستورالعمل هاي نوشته شده بايد در جهت ساختار كاري و آموزشي افراد درهنگام كار با كشت سازواره هاي زنده حاوي مولكول DNAي نوتركيب بوده تا ايمنيت كاري هم براي افراد و هم براي محيط زيست فراهم شود.

 

3 ) جهت رسيدن به وضعيت مطلوب سلامت افراد، امكانات مناسب (نظير محل هاي شستشوي دست ها، حمام، اتاق تعويض لباس) لباس هاي مخصوص و محافظ (نظير لباس يك دست و روپوش هاي آزمايشگاهي) برنامه ها و دستورالعمل هاي مناسب بايد فراهم گردد تا خطر تماس سازواره ها زنده حاوي DNAي نوتركيب با افراد به حد اقل برسد. خوردن، آشاميدن، سيگار كشيدن، استفاده از مواد آرايشي، پيپت كردن با دهان در محل كار مجاز نيست.

 

4 ) با كشت هاي حاوي سازواره هاي نوتركيب زنده بايد تحت شرايطي كه امكانات و تجهيزات مناسب فراهم بوده كار نمود تا از نظر سلامت مد نظر براي افراد و محيط زيست در هنگام كار با اين ريز سازواره‌اي به حد مطلوب رسيد.

 

5 ) دور ريختن سازواره هاي نوتركيب زنده بايد بر طبق قوانين وضع شده محيط زيستي صورت گيرد.

 

6 ) اضافه نمودن مواد و وسايل به سيستم موجود، گرفتن نمونه، حمل محيط هاي كشت مابين قسمت هاي مختلف آزمايشگاه در هنگام كار با حجم گسترده ازاين سازواره ها بايد با توجه به شرايط و امكاناتي صورت پذيرد تا خطر تماس افراد با سازواره هاي زنده حاوي مولكولي DNA نوتركيب، حتي آنهايي كه اثر جانبي روي سلامت و ايمنيت افراد ندارند، به حد اقل برسد.

 

7 ) تجهيزات مورد لزوم در هنگام شرايط اضطراري بايد پاسخگو در رفع حوادث بوجود آمده باشد.

 

حصر فيزيكي سطح BSL1-LS براي تحقيق يا توليد انبوه سازواره هاي زنده‌اي است كه واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب بوده و نيازمند به حصر BSL1 در مقياس آزمايشگاهي هستند. حصر فيزيكي سطح BSL1-LS براي تحقيق يا توليد انبوه سازواره هاي زنده‌اي است كه واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب بوده و نيازمند به حصر BSL2 در مقياس آزمايشگاهي هستند.

 

حصر فيزيكي BSL1-LS براي تحقيق يا توليد انبوه سازواره هاي زنده‌اي است كه واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب بوده و نيازمند به حصر BSL3 در مقياس آزمايشگاهي هستند.

 

تحقيق گسترده يا توليد انبوه سازواره هاي زنده‌اي كه واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب بوده و نيازمند به حصر  BSL3  مي‌باشند، مجاز نيست، مگر در شرايط ضروري و با اخذ مجوز رسمي از كميته ملي زيست ايمني.

1ـ1ـ3 ـ  حصر فيزيكي BSL1-LS

1ـ1ـ1ـ3 ـ  ريختن مواد و حوادث بوجود آمده كه باعث افزايش خطر تماس سازواره هاي حاوي مولكول DNAي نوتركيب گشته است بايد بلافاصله به مسئول آزمايشگاه گزارش داده شود. اقدامات اوليه پزشكي، مراقبت هاي و راهكارهاي ارائه شده جهت حل مشكل بوجود آمده بايد ثبت شده و نگهداري شوند.

2ـ1ـ1ـ3 ـ كشت سازواره هاي زنده‌اي كه واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند بايد در يك سيستم بسته (مثلا شيشه هاي در بسته كه براي تكثير وكشت سلولي استفاده مي‌شوند) و يا در محيطي كه داراي تجهيزات اوليه حصري (مانند هودهاي ايمن زيستي كه داراي يك دستگاه سانتريفيوژ بوده و در مراحل مختلف كشت مايع از آن استفاده مي‌شود) باشند، صورت گيرد. استفاده از اين امكانات ايمني به منظور جلوگيري از فرار احتمالي سازواره هاي زنده، به محيط اطراف مي‌باشد. چنانچه تحقيق و يا توليد سازواره هاي دست ورزي شده در مقياس كمتر (كمتر از 10 ليتر) باشد، مي‌توان در خارج از سيستم هاي ايمني ياد شده (سيستم هاي بسته و يا ساير تجهيزات اوليه) و با حفظ كليه نكات مندرج در حصر فيزيكي به كار ادامه داد.

 

3ـ1ـ1ـ3 ـ  محيط هاي كشت مايع نبايد از سيستم هاي طراحي شده و يا تجهيزات اوليه زيست ايمني ديگر خارج شوند، مگر آنكه سازواره زنده واجد مولكول DNAي نوتركيب قبلا به روش خاص و مطمئني غير فعال شود. روش غير فعال ساختن مطمئن، روشي است كه طي آن وقتي سازواره موردنظر به عنوان ميزبان براي تكثير مولكول هاي DNAي نوتركيب مورد استفاده قرار گيرد، قادر به تكثير آنها نباشد.

 

4ـ1ـ1ـ3 ـ  نمونه برداري از سيستم هاي بسته و انتقال محيط هاي كشت مايع ازيك سيستم بسته به سيستم ديگر بايد طوري انجام شود كه رهاسازي ذرات، ريز معلق در هوا يا آلودگي سطوح محل تماس، به حد اقل ممكن برسد.

 

5ـ1ـ1ـ3 ـ گازهاي خروجي كه از سيستم هاي بسته به ساير تجهيزات اوليه حصري خارج مي‌شوند. بايد، به فيلترهايي كه داراي كارايي هِپا يا معادل آن هستند و يا روش هاي مشابه ديگر كه قابليت سوزاندن گازها رادارند، مجهز باشند تا رهاسازي سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب به حد اقل برسد.

 

6ـ1ـ1ـ3 ـ سيستم هاي بسته يا ساير تجهيزات اوليه حصري كه قبلا سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAنوتركيب در آنها وجود داشته نبايد به منظور تعمير و نگهداري و يا در ساير موارد باز شوند مگر آنكه قبلا با روش مطمئني سترون شوند. روش سترون سازي مطمئن، روشي است كه طي آن وقتي سازواره مورد نظر به عنوان ميزبان براي تكثير مولكول هاي DNAي نوتركيب، مورد  استفاده قرار گيرد، قادر به تكثير آنها نباشد.

7ـ1ـ1ـ3 ـ براي حوادث احتمالي كه ممكن است منجر به تراوش مواد و آلودگي افراد شود، بايد از قبل تدابير لازم پيش بيني شود، چنين تدابيري شامل اعمال روش هايي است كه در صورت از دست رفتن مقادير زياد چنين محيط هايي مي‌توانند موثر باشند.

2ـ1ـ3 ـ  حصر فيزيكيBSL2-LS

1ـ2ـ1ـ3 ـ  ريختن مواد و حوادث بوجود آمده كه باعث افزايش خطر تماس سازواره هاي حاوي مولكول DNAي نوتركيب گشته است بايد بلافاصله به مسئول آزمايشگاه گزارش داده شود. اقدامات اوليه پزشكي، مراقبت هاي و راهكارهاي ارائه شده جهت حل مشكل بوجود آمده بايد ثبت شده ونگهداري شوند.

 

2ـ2ـ1ـ3 ـ نگهداري محيط هاي كشت سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب بايد در سيستم هاي بسته (مانند شيشه هاي در بسته كه براي تكثير و كشت سلول استفاده مي‌شوند) و يا در محيطي كه داراي تجهيزات اوليه حصري (مانند هودهاي ايمن زيستي كه داراي يك دستگاه سانتريفيوژ بوده و در مراحل مختلف كشت مايع از آن استفاده مي‌شود) باشند، صورت گيرد. استفاده از اين امكانات ايمني به منظور جلوگيري از فرار احتمالي سازواره هاي زنده به محيط اطراف مي‌باشد. استفاده از حجم هاي كمتر از 10 ليتر در خارج از سيستم هاي بسته و تجهيزات اوليه حصري با رعايت كامل كليه امكانات مندرج در حصر فيزيكي بلامانع است.

 

3ـ2ـ1ـ3 ـ محيط هاي كشت مايع نبايد از سيستم هاي طراحي شده و يا تجهيزات اوليه زيست ايمني ديگر خارج شوند، مگر آنكه سازواره زنده واجد مولكول DNAي نوتركيب قبلا به روش خاص و مطمئني غير فعال شود. روش غير فعال سازي مطمئن، روشي است كه طي آن وقتي سازواره مورد نظربه عنوان ميزبان براي تكثير مولكول هاي DNAي نوتركيب مورد استفاده قرار گيرد، قادر به تكثير آنها نباشد.

 

4ـ2ـ1ـ3 ـ نمونه برداري از سيستم هاي بسته و انتقال محيط هاي كشت مايع ازيك سيستم به سيستم ديگر بايد طوري انجام شود كه رهاسازي افشانه يا آلودگي سطوح محل تماس، به حد اقل ممكن برسد.

 

5ـ2ـ1ـ3 ـ گازهاي خروجي كه از سيستم هاي بسته يا ساير تجهيزات اوليه حصري خارج مي‌شوند بايد به فيلترهايي كه داراي كارايي هِپا يا معادل آن هستند و يا روش هاي مشابه ديگر كه قابليت سوزاندن گازها رادارند، مجهز باشند تا رهاسازي سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب به حد اقل برسد.

 

6ـ2ـ1ـ3 ـ سيستم هاي بسته يا ساير تجهيزات اوليه حصري كه قبلا سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب در آنها وجود داشته نبايد به منظور تعمير و نگهداري و يا در ساير موارد باز شوند مگر آنكه قبلا با روش مطمئني سترون شوند. روش سترون سازي مطمئن روشي است كه طي آن وقتي سازواره مورد نظر به عنوان ميزبان براي تكثير مولكول هاي DNAي نوتركيب، مورد استفاده قرار گيرد، قادر به تكثير آنها نباشد.

 

7ـ2ـ1ـ3 ـ  باز كردن شيشه هاي در بسته و ساير تجهيزات مكانيكي كه با سيستم مرتبط مي‌باشند و براي تكثير و رشد سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب مورد استفاده قرار مي‌گيرند، بايد طوري طراحي شود كه از سر رفتن و تراوش مواد جلوگيري شود و يا در محيط هاي در بسته‌اي كه داراي هواكش بوده و خروج هوا از طريق فيلترهايي كه با كارايي معادل هپا يا سيستم هاي مشابه ديگر تيمار مي‌شوند انجام گيرد.

 

8ـ2ـ1ـ3 ـ سيستم هاي بسته يا تجهيزات حصري كه براي تكثير و پرورش سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب استفاده مي‌شوند بايد به سيستم كنترل و اعلان خطر مجهز باشند.

 

9ـ2ـ1ـ3 ـ به منظور احراز اطمينان از صحت عملكرد تجهيزات ايمني، هر سيستم بسته‌اي كه براي تكثير و پرورش سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب مورد استفاده قرار مي‌گيرد، بايد با استفاده از سازواره هايي كه به عنوان ميزبان جهت تكثير مولكول هاي DNAي نوتركيب به كار گرفته مي‌شوند، مرتبا بازبيني شوند. اين قبيل معاينات بايد قبل از ورود سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب و پس از هر بار تعمير يا تعويض برخي از قطعات اساسي تجهيزات ايمني صورت پذيرد. روش ها و راه هاي به كار گرفته شده در اين معاينات بايد متناسب با طراحي دستگاه ها بوده و به نحوي باشند كه قادر به بازيافت و نمايش سازواره هاي آزمايشي باشند. نتايج اين بازبيني ها بايد در يك پرونده نگهداري شوند.

 

10ـ2ـ1ـ3 ـ يك سيستم بسته مناسب براي تكثير و پرورش سازواره هاي زنده واجدمولكول هاي DNAي نوتركيب بايد همواره تعريف شده باشد. اين تعريف بايد در تمام يادداشت ها كه منعكس كننده آزمايش، نحوه عمل، نگهداري و تمام مدارك مربوط به استفاده از اين وسيله براي فعاليت هاي تحقيقي يا توليدي كه در رابطه با سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب است، مورد استفاده قرار ‌گيرد.

 

11ـ2ـ1ـ3 ـ علامت جهاني "خطر زيستي" بايد بر روي هر سيستم بسته و تجهيزات اوليه حصري كه حاوي سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب است، نصب گردد.

 

12ـ2ـ1ـ3 ـ  براي حوادث احتمالي كه ممكن است منجر به تراوش مواد و آلودگي افراد شود، بايد از قبل تدابير لازم پيش بيني شود، چنين تدابيري شامل اِعمال روش هايي است كه در صورت از دست رفتن مقادير زياد چنين محيط هايي مي‌توانند موثر باشد.

3ـ1ـ3 ـ  حصر فيزيكي BSL3-LS

1ـ3ـ1ـ3 ـ كشت سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب بايد درسيستم هاي بسته (مانند شيشه هاي در بسته‌اي كه براي تكثير و كشت سلول استفاده مي‌شوند) و يا در محيطي كه داراي تجهيزات اوليه حصري (مانند هودهاي ايمني زيستي سطح سوم كه داراي يك دستگاه سانتريفيوژ بوده و در مراحل مختلف كشت مايع از آن استفاده مي‌شود) باشند، صورت گيرد. استفاده از امكانات ايمني به منظور جلوگيري از فرار احتمالي سازواره هاي زنده به محيط اطراف مي‌باشد. استفاده از حجم هاي كمتر از 10 ليتر در خارج از سيستم هاي بسته و تجهيزات اوليه حصري با رعايت كامل كليه نكات مندرج در حصر فيزيكي بلامانع است.

 

2ـ3ـ1ـ3 ـ محيط هاي كشت مايع نبايد از سيستم طراحي شده و يا تجهيزات اوليه زيست ايمني ديگر خارج شوند، مگر آنكه سازواره هاي زنده واجد مولكول DNAي نوتركيب قبلا به روش خاص و مطمئني غير فعال شود. روش غير فعال سازي مطمئن، روشي است كه طي آن وقتي سازواره هاي مورد نظر به عنوان ميزبان براي تكثير مولكول هاي DNAي نوتركيب مورد استفاده قرار مي‌گيرد، قادر به تكثير آنها نباشد.

3ـ3ـ1ـ3 ـ نمونه برداري از سيستم هاي بسته و انتقال محيط هاي كشت مايع ازيك سيستم بسته به سيستم ديگر بايد طوري انجام شود كه رهاسازي افشانه يا آلودگي سطوح محل تماس به حد اقل ممكن برسد.

 

4ـ3ـ1ـ3 ـ گازهاي خروجي كه از سيستم هاي بسته يا ساير تجهيزات اوليه حصري خارج مي‌شوند بايد به فيلترهايي كه داراي كارايي هِپا يا معادل آن هستند و يا روش هاي ديگر كه قابليت سوزاندن گازها را دارند، مجهز باشند تا رهاسازي سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب به حد اقل برسد.

 

5ـ3ـ1ـ3 ـ سيستم هاي بسته يا ساير تجهيزات اوليه حصري كه قبلا سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب در آنها وجود داشته نبايد به منظور تعمير و نگهداري و يا در ساير موارد باز شوند مگر آنكه قبلا با روش مطمئني سترون شوند. روش سترون سازي مطمئن، روشي است كه طي آن وقتي سازواره مورد نظر به عنوان ميزبان براي تكثير مولكول هاي DNAي نوتركيب مورد استفاده قرار گيرد، قادر به تكثير آنها نباشد.

 

6ـ3ـ1ـ3 ـ يك سيستم بسته كه براي تكثير و پرورش سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب اختصاص مي‌يابد، بايد طوري مورد استفاده قرار گيرد كه فضاي فوقاني سطح محيط كشت با طراحي دستگاه سازگار بوده و در كمترين ميزان فشار ممكن نگه داشته شود تا تماميت تجهيزات حصري تضمين گردد.

 

7ـ3ـ1ـ3 ـ وسايل آب بندي و ساير تدابير مكانيكي ديگري كه مستقيما به منظور مهر و موم كردن درب ظروف سيستم هاي بسته‌اي كه حاوي سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند، مورد استفاده قرار مي‌گيرد بايد طوري طراحي شوند كه امكان تراوش از آنها وجود نداشته و يا اينكه بطور كامل در محيط هاي در بسته‌اي كه داراي هواكش باشند، قرار داده شوند و خروج هوا از طريق فيلترهايي باكارايي معادل هپا يا سيستم هاي مشابه ديگر انجام گيرد.

 

8ـ3ـ1ـ3 ـ سيستم هاي بسته يا تجهيزات حصري كه براي تكثير وپرورش سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب استفاده مي‌شوند بايد به سيستم كنترل و اعلان خطر مجهز باشند.

 

9ـ3ـ1ـ3ـ به منظور احراز اطمينان از صحت عملكرد تجهيزات ايمني، هر سيستم بسته‌اي كه براي تكثير و پرورش سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب مورد استفاده قرار مي‌گيرد، بايد با استفاده ازسازواره هايي كه به عنوان ميزبان جهت تكثير مولكول هاي DNAي نوتركيب به كار گرفته مي‌شوند، به طور مرتب بازبيني شوند. اين قبيل معاينات بايد قبل از ورود سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب و پس از هر بار تعمير يا تعويض برخي از قطعات اساسي تجهيزات ايمني صورت پذيرد. روش ها و راه هاي به كار گرفته شده در اين معاينات بايد متناسب با طراحي دستگاه ها بوده و به نحوي باشند كه قادر به بازيافت و نمايش سازواره هاي آزمايشي باشند. نتايج اين بازبيني ها بايد در يك پرونده نگهداري شوند.

 

10ـ3ـ1ـ3 ـ يك سيستم بسته مناسب براي تكثير و پرورش سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب بايد همواره تعريف شده باشد. اين تعريف بايد در تمام يادداشت ها كه منعكس كننده آزمايش، نحوه عمل، نگهداري و تمام مدارك مربوط به استفاده از اين وسيله براي فعاليت هاي تحقيقي يا توليدي كه در رابطه با سازواره زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب است، مورد استفاده قرار گيرد.

 

11ـ3ـ1ـ3 ـ علامت جهاني "خطر زيستي" بايد بر روي هر سيستم بسته و تجهيزات اوليه حصري كه حاوي سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب است، نصب گردد.

 

12ـ3ـ1ـ3 ـ براي حوادث احتمالي كه ممكن است منجر به تراوش مواد و آلودگي افراد شود، بايد از قبل تدابير لازم پيش بيني شود، چنين تدابيري شامل اعمال روش هايي است كه در صورت از دست رفتن مقادير زياد چنين محيط هايي مي‌توانند موثر باشد.

 

13ـ3ـ1ـ3 ـ سيستم هاي بسته و ساير تجهيزات اوليه حصري كه جهت كار با محيط هاي كشت  سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب مورد استفاده قرار مي‌گيرند بايد در محوطه كنترل شده‌اي قرارداده شوند كه داراي مشخصات ذيل باشند:

 

الف) محوطه كنترل شده بايد فضاي ورودي جداگانه داشته باشد. فضاي ورودي بايد مانند هوا بسته،  Anteroom  يا رختكن داراي دو در باشد كه محوطه را از بقيه تجهيزات ياد شده جدا مي‌نمايد.

ب) سطح ديوارها، سقف و كف محوطه كنترل شده بايد طوري باشندكه به سادگي قابل تميز كردن، آلودگي زدايي باشند.

ج) كليه منافذ موجود در محوطه كنترل شده بايد مسدود شوند تا عمل آلودگي زدايي توسعه آلودگي زداي مايع و بخار امكان پذير گردد.

د) تمام سرويس ها و خطوط تلفن، برق و لوله كشي هايي كه به داخل محوطه كنترل مي‌شوند بايد از آلودگي محافظت شوند.

ه) دستشويي ها بايد با شيرهايي تجهيز شوند كه با پا يا آرنج باز و بسته شوند و يا به طور خودكار عمل نمايند و بايد در هر يك از محوطه هاي كار ونزديك محل هاي خروج تعبيه شوند.

و) يك دوش بايد در نزديكي محوطه كنترل شده تعبيه شود.

ز) محوطه كنترل شده بايد طوري طراحي شود كه در صورت تراوش محيط هاي كشت يا مواد ديگر و يا اتفاقات تصادفي ديگر، امكان خروج آنها وجود نداشته باشند.

ح) محوطه كنترل شده بايد داراي سيستم تهويه‌اي باشد كه قادر به كنترل حركت هوا باشد. حركت هوا بايد از محيط هايي كه بطور بالقوه داراي آلودگي هاي كمتري هستند به سمت محيط هايي كه بطور بالقوه داراي آلودگي هاي بيشتري مي‌باشند، صورت گيرد. اگر سيستم تهويه، فشار هواي مثبت توليد مي‌نمايد بايد طوري عمل نمايد كه از وارونگي جهت حركت هوا جلوگيري به عمل آيد و يا اينكه با زنگ خطري تجهيز شود تا درهنگام وارونه شدن جهت حركت هوا به صدا در آيد. هواي خروجي از محوطه كنترل شده نبايد در ساير محوطه هاي تجهيزات حصري وارد شود. هواي خروجي را مي‌توان به فضاي آزاد هدايت كرد و نيازي به عبور از فيلتر يا تدابير ديگر نيست به شرطي كه بتواند بدون مزاحمت به ساختمان هاي مسكوني و يا توليد افشانه، پراكنده شود.

 

14ـ3ـ1ـ3 ـ  وجود افراد و انجام امور ذيل ضرورت دارد:

 

الف) ورود افراد به محوطه كنترل شده بايد از مبادي ذكر شده در بخش 13ـ3ـ1ـ3 الف صورت گيرد.

ب) افرادي كه وارد محوطه كنترل شده مي‌شوند بايد تمام لباس هاي شخصي خود را با لباس هاي كار مخصوص مانند روپوش آزمايشگاهي، شلوار وپيراهن، كلاه، كفش و پوشش كفش تعويض نمايند. لباس هاي كار در هنگام خروج از محوطه كنترل شده بايد در قفسه‌اي كه از قفسه مخصوص لباس هاي شخصي مجزا است، قرار داده شده و براي شستشو فرستاده شوند و يا دور انداخته شوند. شستشوي لباس ها بايد بعد از آلودگي زدايي انجام شود.

ج) ورود به محوطه كنترل شده در هنگامي كه كاري در حال انجام است بايد به افرادي كه مشغول آن كار هستند يا كساني كه به عنوان كمك براي انجام آن كار مورد نياز مي‌باشند محدود گردد. كليه افراد بايد قبل از ورود به محوطه كنترل شده در مورد نحوه كار و فعاليت در چنين محوطه هايي، موارد اضطراري و كاري كه بايد انجام دهند، آموزش كافي ديده باشند.

د) درب هاي ورود و خروج به محوطه كنترل شده بايد در هنگامي كه كاري در حال جريان است بسته باشند، مگر در هنگامي كه براي ورود به محوطه ضروري است. درهايي كه به خارج منتهي مي‌شوند بايد در هنگامي كه فعاليتي در جريان است كاملا بسته بوده و درزهاي آن نيز گرفته شود.

ه) افراد زير 18 سال مجاز به ورود به محوطه هاي كنترل شده نمي‌باشند.

و) علامت جهاني "خطر زيستي" بايد هنگامي كه فعاليتي در رابطه با سازواره ها در جريان است بر روي درب هاي ورودي به محوطه هاي كنترل شده وكليه درب هاي داخلي نصب گردد. علامتي كه بر روي درب ورود به محوطه كنترل شده نصب مي‌شود بايد حاوي اطلاعاتي در مورد نوع مواد در حال استفاده و اسامي افراد مجاز به ورود به محوطه كنترل شده باشد.

ز) كليه افراد بايد قبل از خروج از محوطه كنترل شده، دست هاي خود را با آب و صابون بشويند.

ح) محوطه كنترل شده بايد مرتب و كاملا تميز نگهداري شود.

ط) خوردن، آشاميدن، استعمال دخانيات و نگهداري مواد غذايي در محوطه كنترل شده مجاز نمي‌باشد.

ي) يك برنامه موثر كنترل حشرات و جوندگان بايد در محوطه كنترل شده اعمال شود.

ك) افرادي كه در محوطه كنترل شده كار مي‌كنند بايد درمورد دستورالعمل هاي شرايط اضطراري آموزش ديده باشند.

ل) تجهيزات و مواد مورد نياز براي مقابله با حوادثي كه ممكن است بطور اتفاقي در رابطه با سازواره هاي زنده واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب رخ دهد بايد در محوطه كنترل شده در دسترس باشد.

 

م) محوطه كنترل شده بايد بلافاصله پس از تراوش و پاشيده شدن سازواره هاي DNAي نوتركيب آلودگي زدايي شود.

جدول 2 ـ خلاصه سطوح ايمني زيستي توصيه شده