سلامت كاركنان آزمايشگاه هاي باليني و پژوهشي

 

دكتر علي اكبر محمدي

كميته ملي ايمني زيستي وزارت علوم / آئين نامه ها و ضوابط ايمني زيستي

مقدمه

بسياري از كاركنان آزمايشگاه ها نه تنها با نمونه هاي آلوده به عوامل بيولوژيك بيماريزا در تماس هستند بلكه به منظور نمونه‌گيري، انجام و قرائت آزمون هاي پوستي، در تماس تنگاتنگ با بيماران بستري و سرپائي، قرار مي‌گيرند و لذا در نظام سلامت كاركنان حرفه هاي پزشكي، از طرفي نظير كاركنان باليني، بايد مورد توجه قرار گيرند و از طرف ديگر لازم است امنيت بهداشتي محل اصلي فعاليت آنان يعني آزمايشگاه تامين گردد و لذا به منظور حفظ سلامتي كلّيه كاركنان آزمايشگاه ها، پيشگيري از فرار و انتشار عوامل بيولوژيك و جلوگيري از سرايت عوامل عفونتزا به مراجعين به آزمايشگاه هاي تشخيص طبي و آزمايشگاه هاي پژوهشي مرتبط، علاوه برآموزش موازين كلي كه در فصول قبل شرح داده شد در اين گفتار به شرح سطوح مختلف زيست ايمني (Biosafety) مي‌پردازيم.

1 ـ  حصر فيزيكي

1ـ1 ـ  عمليات استاندارد و آموزش

اولين اصل مورد نظر در حصر، ارتباط دقيق آن با عمليات معتبر زيست ايمني مي‌باشد. در نتيجه تمامي افرادي كه مستقيما يا غير مستقيم در آزمايشات DNA‌ ي نوتركيب، آفات و ريز سازواره هاي بالقوه زيان آور، نقش دارند بايد آموزش هاي لازم را فرا گيرند. در اين آموزش ها بايد حد اقل روش هاي ضدعفوني كردن و زيست شناسي سازواره هاي مورد استفاده در آزمايشات، ارائه شوند تا به كمك آنها خطر بالقوه عوامل خطرناك زيستي، شناخته شده و مورد توجه قرار گيرند. مسئوليت آموزشي افراد و كار در آزمايشگاه با مدير مسئول بوده وترتيب دادن آموزش هاي كافي و لازم براي افراد، جزو وظايف او مي‌باشد.

 

هر كدام از گروه هايي كه با مواد موضوعه مقررات زيست ايمني كار مي‌كنند بايد يك طرح مخصوص براي موارد اضطراري داشته باشند كه در صورت آلودگي اتفاقي افراد يا محيط بر اساس آن عمل كنند. هر كدام از افراد بايد اين طرح را بشناسند. در حصر فيزيكي سطح اول (PI) هر كدام از افراد آزمايشگاه بايد با خطرات بالقوه كار و طرح مخصوص موارد اضطراري آشنا باشند. اگر گروهي با يك عامل بيماريزاي شناخته شده‌اي كه واكسن موثر آن وجود دارد كار مي‌كنند، اين واكسن بايد در دسترس تمامي كاركنان باشد و در مواردي كه آزمايشات سرولوژيك ضروري باشد، بايد امكان انجام آن را فراهم نمود.

 

همچنين هريك ازآزمايشگاه ها بايد داراي قابليت توسعه و سازگاري از جهت ايمني زيستي (Biosafety) كار با عوامل شناخته شده بوده كه ممكن است در آينده با آن روبرو شوند و روش ها و دستورالعمل هاي خاص بايد براي به حد اقل رساندن يا حذف خطر تماس با اين عوامل خطرساز، براي چنين مواقعي در نظر گرفته شده باشد.

 

شخص محقق كه آموزش هاي لازم را ديده و از آگاهي و دانش كافي جهت كار با عوامل خطرساز برخوردار است، مسئوليت هر گونه عواقب بوجود آمده در حين كار با عوامل خطرساز بر عهده او خواهد بود. همچنين محقق مورد نظر بايد با مسئولين برقراري ايمني زيستي، با توجه به نوع خطر كار با مواد ياعوامل خطرساز، قبل از انجام كار مشورت نمايد.

 

مواقعي كه شرايط آزمايشگاهي با توجه به سطح زيست ايمنيِ تصويب شده براي آن آزمايشگاه، جهت كنترل و كار با عوامل خطرساز، مناسب نباشد و نياز به روش ها و شرايط خاص اضافي ديگري مي‌باشد، مديريت آزمايشگاه، مسئول فراهم نمودن اين گونه شرايط براي كار با اين عوامل است. افرادي كه در آزمايشگاه كار نموده، تجهيزات مربوط به امنيت كار و روش ها و دستورالعمل هاي كار با مواد و عوامل خطرناك، همواره بايد با طراحي مناسب و تسهيلات ويژه موجود هماهنگي داشته تا استانداردهاي در نظر گرفته شده، كاملا رعايت شوند.

2ـ1 ـ  سطوح مختلف حصر فيزيكي

هدف از حصر فيزيكي، محدود كردن سازواره هاي زيان آور و نيز سازواره هاي واجد مولكول هاي DNA‌نوتركيب و در نتيجه كاهش خطر تماس آنها با كاركنان آزمايشگاه، افراد بيرون از آزمايشگاه و محيط مي‌باشد. تامين حضور حصر فيزيكي مقدمتا از طريق صحيح انجام دادن آزمايشات و وجود تجهيزات لازم براي حصر، حاصل خواهد شد. طراحي مخصوص آزمايشگاه، دومين گام در راه جلوگيري از رها شدن اتفاقي سازواره ها به بيرون از آزمايشگاه يا محيط مي‌باشد. در طراحي آزمايشگاه هايي كه در آنها آزمايشات نسبتا خطرناك تا بسيار خطرناك انجام خواهد شد، عمدتا تجهيزات آزمايشگاهي مدّ نظر مي‌باشند. در اين ميان مهم ترين عامل در برقراري يك حصر فيزيكي مناسب و مطلوب تبعيت كامل از روش هاي استاندارد در هنگام كار با مواد مشمول قانون ايمني زيستي است.

 

تركيب 3 عامل عمليات آزمايشگاهي، تجهيزات لازم براي حصر و طراحي مخصوص آزمايشگاهي، سطوح مختلف حصر فيزيكي را بوجود خواهند آورد. چهار سطح حصر فيزيكي با علائم  BSL4 ,BSL3 ,BSL2 ,BSL1  در ادامه، معرفي خواهند شد بايد تاكيد شودكه توصيف تعيين جزئيات حصر فيزيكي در ذيل بر اساس ره يافت هاي موجود، مربوط به سازواره هاي بيماري زا مي‌باشد.

 

ممكن است چند تركيب مختلف از عمليات آزمايشگاهي، تجهيزات لازم براي حصر و طراحي مخصوص آزمايشگاه براي حصر فعاليت هاي تحقيقاتي خاصي مناسب باشند. لذا براساس مقررات مي‌توان هر يك از موارد قابل جايگزيني تجهيزات اوليه حصر را از بين تجهيزاتي كه براي سطوح سوم و چهارم حصر فيزيكي، اختصاص يافته اند، انتخاب نمود. با اينحال انتخاب روش هاي قابل جايگزيني اوليه حصر، بستگي به سطح حصر زيستي براي سيستم هاي ناقل ـ ميزباني كه در آزمايشات مورد استفاده قرار مي‌گيرد، دارد.

3ـ1 ـ  زيست ايمني سطح اول (BSL1)

زيست ايمني سطح اول براي عواملي كه خطر شناخته شده‌اي براي افراد آزمايشگاه يا محيط نداشته و يا زيان بالقوه آنها حد اقل است و بسياري از ميكروارگانيسم هايي كه به طور معمول در انسان ايجاد بيماري نمي‌كنند ولي تحت شرايط خاص، فرصت طلب بوده و در دو طرف طيف سنّي يعني در افراد كم سنّ و مسنّ و اشخاصي كه دچار ضعف ايمني بوده، باعث ايجاد بيماري بشوند.

 

سويه هاي واكسن مربوط به ميكروارگانيسم هاي مورد استفاده در آزمايشگاه كه كشت هاي متعدد داده مي‌شوند را نبايد به عنوان يك سويه غير بيماري زاي ساده در نظر گرفت، زيرا در هر صورت يك سويه واكسن، ميكروارگانيسمي است كه در حالت طبيعي باعث ايجاد بيماري مي‌شود.

 

زيست ايمني سطح اول به عنوان سطح پايه حصر فيزيكي در آزمايشگاه درنظر گرفته مي‌شود كه بر پايه روش هاي استاندارد ميكروب شناسي استوار بوده و نياز به سدهاي اوليه و ثانويه خاصي ندارد. در اين حالت آزمايشگاه از محل هاي رفت و آمد عمومي داخل ساختمان جداسازي نمي‌شود. كار، معمولا بر روي ميزهاي روباز آزمايشگاهي انجام مي‌گيرد. تجهيزات مخصوص حصر، مورد نياز نبوده يا معمولا مورد استفاده قرار نمي‌گيرند. افراد آزمايشگاه در آزمايشگاه، زير نظر يك متخصص كه دوره آموزش عمومي ميكروبيولوژي يا ساير علوم وابسته را گذرانده است كار مي‌كنند.

1ـ3ـ1 ـ  مراحل

 

1ـ3ـ1ـ 1 ـ  در هنگام اجراي آزمايشات، ورود به آزمايشگاه منوط به صلاحديد مسئول آزمايشگاه است.

 

2ـ3ـ1ـ 1 ـ سطوح محل انجام كار روزي يك بار و يا هر بار پس از ريخته شدن هر گونه ماده زنده‌اي بايد آلودگي زدايي شوند.

 

3ـ3ـ1ـ 1 ـ  هر گونه ماده مايع يا جامد آلوده‌اي بايد قبل از دور ريختن، آلودگي زدايي شود.

 

4ـ3ـ1ـ 1 ـ  پيپت كردن مواد بطور مكانيكي انجام شود و از پيپت كردن با دهان خودداري گردد.

شكل 1 ـ زيست ايمني سطح 1

شكل 2 ـ زيست ايمني سطح 1

5ـ3ـ1ـ 1 ـ  خوردن، آشاميدن، سيگار كشيدن و استفاده از مواد آرايشي در محل كار، مجاز نيست. مواد غذايي بايد در قفسه ها يا يخچال هايي كه فقط براي اين منظور اختصاص يافته اند نگهداري شوند.

 

6ـ3ـ1ـ 1 ـ  افراد پس از كار با مواد حاصل از سازواره ها ياحيواناتي كه واجد مولكول هاي DNA‌ي نوتركيب هستند و نيز قبل از ترك آزمايشگاه بايد دست هاي خود را بشويند.

7ـ3ـ1ـ 1 ـ  كليه روش هاي توصيه شده بايد با دقت كامل انجام شوند تا توليد افشانه به حد اقل كاهش يابد.

 

8ـ3ـ1ـ 1 ـ  تسهيلات لازم جهت ايمني كار با وسايل تيز و برنده بايد در نظرگرفته شود.

 

9ـ3ـ1ـ 1 ـ  تمام كشت ها، مواد ذخيره و ساير مواد دفعي و پَسمان ها بايد قبل از دور ريختن با يكي از روش هاي مناسب همانند اتوكلاو نمودن، آلودگي زدايي شوند. مواد اتوكلاو شده جهت حمل به خارج از آزمايشگاه در بسته ها و ظروف غير قابل نفوذ قرار داده مي‌شوند. اين موادي كه اتوكلاو شده اند جهت خروج از محوطه اصلي ساختمان آزمايشگاه بر طبق قوانين موجود، بسته بندي شده و سپس دفع مي‌گردند.

 

10ـ3ـ1ـ 1 ـ نصب علامت خطر زيستي بر روي درب ورودي آزمايشگاهي كه در آنجا با عوامل خطرساز، كار مي‌شود، ضروري است. علامت خطر كه نشان دهنده نوع عامل يا عوامل خطرساز بوده، به علاوه نام و شماره تلفن شخص مسئول نيز بايد به روي درب آزمايشگاه وجود داشته باشد.

 

11ـ3ـ1ـ 1 ـ  افراد آزمايشگاه جهت جلوگيري از آلودگي ياكثيف شدن لباس هايشان بايد روپوش يا لباس هاي يك دست آزمايشگاهي بپوشند.

 

12ـ3ـ1ـ 1 ـ  مواد آلوده بايد در يك محل دور از آزمايشگاه، آلودگي زدايي شده و سپس در ظروف محكم و غيرقابل نفوذ ريخته شوند. درب اين ظروف بايد قبل از خارج كردن آنها از آزمايشگاه بسته شود. تداركات يك برنامه موثر كنترل حشرات و جوندگان كه زير نظر يك مامور دفع آفات تهيه شده باشد، ضروري است.

2ـ3ـ1 ـ  تجهيزات لازم براي حصر

براي ايجاد تغيير در عوامل مربوط به زيست ايمني سطح اول، معمولا تجهيزات مخصوص حصري لازم مي‌باشند.

3ـ3ـ1 ـ  امكانات آزمايشگاهي

1ـ3ـ3ـ 1 ـ  آزمايشگاه بايستي طوري طراحي شود كه به آساني قابل تميز كردن باشد.

 

2ـ3ـ3ـ 1 ـ  سطوح ميزها بايد غير قابل نفوذ به آب و مقاوم به اسيد، قليا، حلاّل هاي آلي و حرارت نسبتا بالا باشند.

 

3ـ3ـ3ـ 1 ـ  اثاثيه آزمايشگاه بايد محكم باشند. فاصله بين ميزها، قفسه ها و تجهيزات به اندازه‌اي باشد كه تميز كردن بين آنها به آساني قابل انجام باشد.

 

4ـ3ـ3ـ 1 ـ  هر آزمايشگاه بايد داراي محلي براي شستشوي دست ها باشد.

 

5ـ3ـ3ـ 1 ـ  اگر آزمايشگاه پنجره داشته باشد، روي آنها توري چشمه ريز نصب گردد.

4ـ1 ـ  زيست ايمني سطح دوم (BSL2)

زيست ايمني سطح دوم مانند زيست ايمني سطح اول است و براي كار با عواملي كه براي افراد و محيط، نسبتا خطرناك مي‌باشند، مناسب است.

 

اين سطح از زيست ايمني، جهت آزمايشگاه هاي تشخيص طبي  باليني و آموزشي و ساير آزمايشگاه هايي كه با آن دسته از عوامل بيماري زا و خطرساز خفيف كه باعث بيماري در انسان مي‌شوند، به كار مي‌رود. با استفاده و رعايت روش هاي استاندارد ميكروب شناسي مي‌توان با اين دسته از عوامل خطرساز با اطمينان خاطر و امنيت كافي حتي بر روي سطوح ميزهاي باز آزمايشگاه كار نمود. به كار بردن روش هاي توصيه شده جهت جلوگيري از توليد ذرات ريز معلق ضروري است.

 

ويروس هپاتيت B و HIV ، سالمونلا و توكسوپلاسما نمونه هايي از ميكروارگانيسم هايي هستند كه در اين سطح از زيست ايمني مي‌توان با آنها كار نمود. زيست ايمني سطح دوم براي كار با هر گونه نمونه خوني يا ترشحات بدن انسان يا بافت ها يا رده هاي سلولي اوليه انساني كه امكان حضور يك عامل ناشناخته در آنها وجود دارد، مناسب است. خطر اوليه اين دسته از عوامل خطرساز براي كاركنان آزمايشگاه فقط از طريق تماس با سطح پوست يا مخاط يا خوردن اتفاقي اين عوامل خطرساز بوجود مي‌آيد. يادآور ميشود كه اتوپسي اجساد قربانيان SARS نيز بايد در شرايط ايمني زيستي سطح دوّم، (BSL-2) انجام شود.

 

احتياط هاي لازم جهت كار با سوزن هاي آلوده و وسايل تيز و برنده بايد به كار گرفته شود. در مواردي كه كار با ميكروارگانيسم هايي كه به طور معمول در اين سطح از زيست ايمني، دستكاري مي‌شوند و طريقه انتقال آنها از راه هوا و ذرات ريز معلق به خوبي مشخص نمي‌باشد و امكان آن داده مي‌شود كه با ايجاد ذرات ريز معلق باعث افزايش خطر تماس و انتقال اين عوامل خطرساز مهيا مي‌گردد، بهتر است از تجهيزات مناسب كه به عنوان سدهاي اوليه بوده استفاده نمود. اين سدهاي اوليه همانند هودهاي ايمني بيولوژيك و سانتريفوژهاي درب دار مي‌باشد و ساير سدهاي اوليه شامل محافظ هاي صورت، دستكش، پوشش هاي محافظتي مي‌باشند و سدهاي ثانويه كه بايد در آزمايشگاه وجود داشته باشند، سيستم هاي شستشو و دفع آلودگي ها كه در جهت كاهش گسترش آلودگي محيط مي‌باشند. بدين ترتيب تفاوت هاي آن با زيست ايمني سطح اول عبارتند از:

1 ـ  افراد آزمايشگاه آموزش هاي مخصوص لازم براي كار با عوامل بيماري زا را فرا گرفته و زير نظر يك متخصص، كار مي‌كنند.

2 ـ  ورود به آزمايشگاه در هنگام اجراي كار محدوديت دارد.

3 ـ  در مواردي كه افشانه هاي آلوده كننده توليد مي‌شوند، با روش هاي خاصي كه در هودهاي ايمن زيستي يا ساير تجهيزات حصر فيزيكي قابل انجام هستند، زيست ايمني، تامين مي‌شود.

 

شكل 3 ـ زيست ايمني سطح دوم

1ـ4ـ1 ـ  مراحل

1ـ1ـ4ـ1 ـ ورود به آزمايشگاه در هنگام اجراي كار با سازواره هاي واجد مولكول DNAي نوتركيب طبق دستور مسئول آزمايشگاه محدوديت دارد.

 

2ـ1ـ4ـ1 ـ سطوح محل انجام كار، حد اقل روزي يك بار و يا هر بار پس از ريخته شدن هر ماده زنده‌اي بايد آلودگي زدايي شوند.

 

3ـ1ـ4ـ1 ـ  پيپت كردن مواد به طور مكانيكي انجام شود و از پيپت كردن با دهان خودداري گردد.

4ـ1ـ4ـ 1 ـ  خوردن، آشاميدن، سيگار كشيدن و استفاده از مواد آرايشي در محل كار مجاز نيست. مواد غذايي بايد در قفسه ها يا يخچال هايي كه فقط براي اين منظور اختصاص يافته اند نگهداري شوند.

 

5ـ1ـ4ـ 1 ـ افراد پس از كار با مواد حاصل از سازواره ها يا حيواناتي كه واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند و نيز قبل از ترك آزمايشگاه بايد دست هاي خود را بشويند.

 

6ـ1ـ4ـ 1 ـ كلّيه روش هاي توصيه شده بايد با دقت كامل انجام شوند تا توليد افشانه به حد اقل كاهش يابد.

 

7ـ1ـ4ـ1 ـ آزمايشاتي را كه خطر زيستي آنها كمتر است مي‌توان در محل هاي تعيين شده امني در همان آزمايشگاه بطور همزمان انجام داد.

 

8ـ1ـ4ـ1 ـ مواد آلوده بايد در يك محل دور از آزمايشگاه، آلودگي زاديي شده و سپس در ظروف محكم و غيرقابل نفوذي كه به تاييد كميته ملي زيست ايمني ايران رسيده ريخته شوند. درب اين ظروف بايد قبل ازخارج كردن آنها از آزمايشگاه بسته شود.

 

9ـ1ـ4ـ1 ـ مسئول آزمايشگاه بايد ورود به آزمايشگاه را محدود كند. مسئوليت نهايي ارزيابي هر وضعيتي و تعيين افرادي كه مجاز به ورود به آزمايشگاه يا انجام كار هستند بر عهده مسئول آزمايشگاه است.

 

10ـ1ـ4ـ1 ـ مسئول آزمايشگاه بايد ترتيبي دهد تا فقط افرادي كه آموزش هاي مربوط به مخاطرات بالقوه را ديده اند و كساني كه مراقبت هاي ويژه مصون سازي روي آنها عمل شده، بتوانند به محل آزمايشگاه يا محل مخصوص نگهداري حيوانات وارد شوند.

 

11ـ1ـ4ـ1 ـ  دستيابي به آزمايشگاه توسط مسئول آزمايشگاه در مواقعي كه باعوامل عفوني كار مي‌شود، محدود مي‌گردد. همچنين افرادي كه در معرض خطر تماس بيشتر با عوامل فوق بوده يا اينكه اين عوامل عواقب ناگواري براي آنها داشته باشد، اجازه ورود به آزمايشگاه يا اتاق حيوانات را ندارند. براي مثال افرادي كه دچار ضعف ايمني بوده و ممكن است در معرض خطر آلودگي با عوامل خطرساز قرار گيرند ورود آنها به آزمايشگاه مجاز نيست و مسئول آزمايشگاه مسئوليت نهايي ارزيابي وضعيت هاي موجود و تعيين اشخاصي كه مي‌توانند وارد آزمايشگاه شوند را بر عهده دارد.

 

12ـ1ـ4ـ1 ـ  براي ورود به آزمايشگاهي كه در آن بر روي سازواره هاي واجدمولكولي DANي نوتركيب كار مي‌شود. پيش بيني هاي لازم از جمله واكسيناسيون و نصب علامت جهاني خطر زيستي بر روي درب ورودي آزمايشگاه الزامي است. همراه با علامت خطر بايد نوع عامل، اسم و شماره تلفن مسئول آزمايشگاه يا فرد مسئول ديگر ذكر شده و شرايط ويژه ورود به آزمايشگاه مشخص گردد. تدارك يك برنامه موثر كنترل حشرات و جوندگان كه زير نظر يك مامور دفع آفات تهيه شده باشد، ضروري است.

 

13ـ1ـ4ـ1 ـ  تمام كشت ها، مواد ذخيره ساير مواد دفعي، پَسمان ها بايد قبل ازدور ريختن با يكي از روشهاي مناسب، همانند اتوكلاو نمودن، آلودگي زدايي شوند. مواد اتوكلاو شده بايد جهت حمل به خارج آزمايشگاه در ظروف و بسته هاي غيرقابل نفوذ قرار ‌گيرند. اين مواد بايد جهت خروج از محوطه اصلي ساختمان آزمايشگاه بر طبق قوانين موجود، بسته بندي شده و سپس دفع گردند.

 

14ـ1ـ1ـ1 ـ  تمام افراد بايد واكسن هاي لازم و آزمايشات مناسبي كه براي كار با عوامل بالقوه خطرساز لازم بوده را دريافت كنند، همانند واكسن هپاتيت B  و تست سل.

 

15ـ1ـ1ـ1 ـ  كشت ها، بافت و نمونه هاي مايعات بدن يا پَسمان هايي كه بالقوه عفوني بوده بايد در بسته هاي مخصوص قرار گرفته تا در زمان جمع آوري، آلودگي زدايي، ذخيره و حمل و نقل از نشت مواد به بيرون جلوگيري شود.

 

16ـ1ـ4ـ1 ـ  افراد به هنگام كار در آزمايشگاه بايد روپوش، لباس هاي يك دست آزمايشگاهي و البسه ويژه كار بپوشند. افراد قبل از ترك آزمايشگاه و رفتن به محل هاي غيرآزمايشگاهي (سالن غذاخوري، كتابخانه، بخش هاي اداري) بايد لباس هاي ويژه كار خود را در آورده و در آزمايشگاه بگذارند يا روي آن يك كت تميز بپوشند. اين كت نبايد قبلا در داخل آزمايشگاه پوشيده شده باشد.

 

17ـ1ـ4ـ1 ـ  وارد كردن حيوانات غير مرتبط با كار به داخل آزمايشگاه ممنوع است.

 

18ـ1ـ4ـ1 ـ  از آلوده شدن پوست با سازواره هايي كه واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند بايد جدا پرهيز نمود. در هنگام جابجايي حيوانات آزمايشگاهي با مواردي كه تماس پوست با عامل آزمايشي اجتناب ناپذير است، پوشيدن دستكش، الزامي است.

 

19ـ1ـ4ـ1 ـ  كلّيه مواد زائد آزمايشگاهي و محل هاي مخصوص نگهداري حيوانات بايد قبل از دور ريختن به طور مناسب و براساس حد اقل استاندارد قابل قبول، آلودگي زدايي شوند.

 

20ـ1ـ4ـ1 ـ سوزن ها و سرنگ هاي تزريقي فقط بايد براي يك بار تزريق و كشيدن مايعات از حيوانات آزمايشگاهي و بطري هاي در لاستيكي، مورد استفاده قرار گيرند. براي تزريق يا كشيدن مايعاتي كه حاوي سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند فقط بايد از سرنگ هاي سوزن سرخود (غير قابل جداسازي) يا سرنگ هاي يك بار مصرف (سر سوزن بايد به سرنگ چسبيده باشد) ، استفاده شود. در هنگام كار با سرسوزن و سرنگ ها و يا دور ريختن آنها بايد از تزريق ناخواسته و توليد افشانه، جدا اجتناب شود. سر سوزن ها را پس از مصرف نبايد كج كرده يا بريد. همچنين نبايد آنها را مجددا درغلاف خود قرار داده يا از سرنگ جدا نمود. سر سوزن و سرنگ را بايد به دقت در ظروف غير قابل سوراخ شدن قرار داده و قبل از دور ريختن يا مصرف مجدد، آنها را  با اتوكلاو، كاملا سترون نمود.

21ـ1ـ4ـ1 ـ  سطوح و تجهيزات آزمايشگاهي بايد با مواد ضد عفوني كننده موثر براساس برنامه هاي مدون و بعد از كار با مواد عفوني و بخصوص پس از ريختن و پاشيده شدن مواد آلوده، آلودگي زدايي شوند. تجهيزات آلوده بايد قبل از خارج شدن از محوطه آزمايشگاه جهت تعمير يا جايگزيني يا نگهداري در انبار، آلودگي زدايي شوند.

 

22ـ1ـ4ـ1 ـ  ريختن اتفاقي موادي كه حاوي سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند و تماس اتفاقي افراد با آن بايد فورا به مسئول آزمايشگاه و كميته زيست ايمني موسسه، اطلاع داده شود. چنين مواردي بررسي هاي پزشكي، مراقبت هاي ويژه، تهيه امكانات لازم براي مداواي افراد و همچنين ثبت اطلاعات ضروري است.

 

23ـ1ـ4ـ1 ـ  نمونه سرمي اوليه بايد به مقدار كافي از تمام افراد آزمايشگاه و ساير كساني كه در معرض خطر بوده گرفته شده و نگهداري شود. گرفتن نمونه سرم از افراد به صورت مدون، بسته به نوع عامل خطرسازي كه با آن كار مي‌كنند يا نوع فعاليتشان و مقايسه اين نمونه ها با نمونه اوليه ضروري است.

 

24ـ1ـ4ـ1 ـ  يك راهنماي زيست ايمني بايد تهيه شده و در آزمايشگاه موجود باشد. افراد بايد با خطرات ويژه كار با اين عوامل آشنا شده و دستورالعمل ها و روش هاي لازم را مطالعه كرده و بخاطر بسپاريد.

2ـ4ـ1 ـ  تجهيزات لازم براي حصر

1ـ2ـ4ـ1 ـ  هودهاي ايمني زيستي (گروه  I  يا  II)  يا ساير تجهيزات حصر فيزيكي با حفاظت شخصي در موارد لازم، مورد استفاده قرار مي‌گيرند.

 

2ـ2ـ4ـ1 ـ  روش هايي كه منجر به توليد افشانه مي‌شوند. بايدكنترل شده به مورد اجراء در آيند. اين مواد ممكن است در اثر سانتريفيوژ كردن، آسياب كردن، مخلوط كردن، تكان دادن يا به هم زدن شديد، تجزيه صوتي، باز كردن درب ظروفي كه فشار داخلي آنها با فشار هواي اطراف متفاوت است، تلقيح حيوانات تازه متولد شده و برداشت بافت هاي آلوده از حيوانات يا تخم ها بوجود آيند.

 

3ـ2ـ4ـ1 ـ  مقدار يا حجم سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب ممكن است زياد باشد اگر اين مواد در محيط باز يك آزمايشگاه سانتريفيوژ شوند بايد درب ظروف حاوي اين مواد يا درب دستگاه سانتريفيوژ، بسته باشد و فقط در زير يك هود زيستي، باز شود.

4ـ2ـ4ـ1 ـ  محافظ هاي صورت همانند (عينك هاي محافظ، ماسك، پوشش صورت) جهت جلوگيري از پاشيده شدن يا افشانه شدن عوامل عفوني يا مواد خطرساز به روي صورت در هنگام كار با ريز سازواره ها خارج از هودهاي ايمني بيولوژيك بايد مورد استفاده قرار گيرند.

 

5ـ2ـ4ـ1 ـ  پوشيدن دستكش در مواقعي كه با عوامل بالقوه عفوني يا سطوح آلوده يا تجهيزات آلوده كار مي‌شود، الزامي است. پوشيدن دو دستكش، مناسب تر است. دستكش ها را در مواردي كه به ميزان زيادي آلوده شده يا در پايان انجام آزمايشات يا بعد از آسيب ديدن و پاره شدن يا سوراخ شدن آنها بايد تعويض شوند. دستكش هاي يك بار مصرف را نبايد شست يا دو بار استفاده كرد. سطوح تميز همانند، صفحه كليدكامپيوتر يا تلفن و غيره را نبايد با دستكش لمس نمود و در خارج آزمايشگاه هرگز پوشيده نشوند. دست ها را بايد بعد از خارج كردن دستكش ها كاملا شستشو داد.

 

6ـ2ـ4ـ1 ـ  نصب هودهاي ايمني بيولوژيك در مكان هايي كه تغييرات جريان هاي هوايي به روي عملكرد آنها تاثير نگذاشته در اين سطح از ايمني زيستي توصيه مي‌شود. هودهاي مذكور بايد دور از درها، پنجره ها يا مكان هاي با رفت و آمد زياد قرار داشته باشند.

 

شكل 4 ـ زيست ايمني سطح دوم / كابينت كلاس 2

3ـ4ـ1 ـ  امكانات آزمايشگاه

1ـ3ـ4ـ1 ـ  آزمايشگاه بايد دور از محل هاي عمومي قرار داشته باشد.

 

2ـ3ـ4ـ1 ـ  آزمايشگاه بايد طوري طراحي شود تا تميز كردن آن به سهولت انجام گيرد.

3ـ3ـ4ـ1 ـ  سطح ميزهاي آزمايشگاه بايد ضد آب، مقاوم به اسيد، قليا، حلال هاي آلي و حرارت نسبتا بالا باشد.

 

4ـ3ـ4ـ1 ـ  اثاثيه آزمايشگاه بايد محكم باشند. فاصله بين ميزها، قفسه ها و تجهيزات به اندازه‌اي باشد كه تميز كردن بين آنها به آساني قابل انجام باشد.

 

5ـ3ـ4ـ1 ـ  هر آزمايشگاه بايد داراي يك محل براي شستشوي دست ها باشد.

 

6ـ3ـ4ـ1 ـ  اگر آزمايشگاه پنجره داشته باشد، روي آنها توري چشمه ريز نصب شود.

 

7ـ3ـ4ـ1 ـ  يك دستگاه اتوكلاو براي آلودگي زدايي در آزمايشگاه وجود داشته باشد.

 

8ـ3ـ4ـ1 ـ  تسهيلات و امكانات ايمني جهت محل شستشوي چشم ها بايد به راحتي قابل دسترسي باشد.

 

9ـ3ـ4ـ1 ـ  روشنايي براي انجام تمام فعاليت ها به اندازه مناسب بوده، از انعكاس نور و نور زياد كه مي‌تواند مانع ديدن شود، خودداري گردد.

 

10ـ3ـ4ـ1 ـ  نياز به هيچ گونه سيستم و امكانات تهويه خاص نيست. ولي بايد در نظر داشت كه طراحي تسهيلات و ساختمان آزمايشگاه به گونه‌اي باشدكه يك جريان هوايي را به سمت داخل آزمايشگاه بدون اينكه حالت چرخشي در ساير نقاط آزمايشگاه را داشته باشد، فراهم آورد. در صورت وجود پنجره در آزمايشگاه و نياز به باز نمودن آن، حتما بايد داراي سيستم كنترل ورود حشرات باشد.

1ـ5 ـ  زيست ايمني سطح سوم (BSL3)

زيست ايمني سطح سوم شامل مسائل مربوط به تشخيص پزشكي، آموزش، تحقيقات يا امكانات توليد در مواردي است كه استنشاق برخي از عوامل داخلي يا خارجي موجب بروز بيماري هاي شديد و كشنده مي‌شود.

 

مايكوباكتريوم توبركولوزيس، ويروس آنسفاليت سنت لوئيس و كوكسيلا به عنوان نمونه هايي از اين دسته عوامل خطر ساز بوده كه بايد در اين سطح از ايمني زيستي با آنها كار نمود. ضمنا تلقيح نمونه ها به حيوانات آزمايشگاهي به منظور جدا كردن ويروس عامل SARS هم بايد تحت شرايط BSL3 انجام شود.

 

كاركنان آزمايشگاه بايد آموزش هاي لازم جهت كار كردن با مواد و عوامل بيماري زا و خطرناك را زير نظر افراد حاذقي كه داراي تجربه كار با اين گونه مواد هستند، ديده باشند. تمامي كارهايي كه مستلزم دست ورزي مواد آلوده كننده هستند بايد در زير هودهاي آزمايشگاهي يا نظاير آنها انجام گيرند. افراد نيز بايد لباس هاي مخصوص حفاظت كننده بپوشند. آزمايشگاه بايدمهندسي ساز بوده و ملاحظات لازم در ساخت آنها به عمل آمده باشد. با اين همه در برخي از موارد بعضي از امكانات فاقد ايمني هاي لازم از نظر زيست ايمني سطح سوم هستند (به عنوان مثال ورود جريان هوا 000). در چنين مواردي فرد مورد نظر بايد نحوه تامين شرايط زيست ايمني سطح سوم را ارائه نمايد. در اين شرايط انجام امور جاري و يا تكراري (از جمله تكثير عوامل بيماريزا به منظور شناسايي، نشانه گذاري و يا آزمودن حساسيت) در آزمايشگاه هايي كه امكانات لازم براي زيست ايمني سطح دوم را دارند، امكان پذير است ليكن تامين امكانات توصيه شده لازم براي زيست ايمني سطح سوم (عمليات استاندارد ميكروبيولوژي، عمليات ويژه و تجهيزات لازم براي حصر) به سختي قابل حصول هستند. به هر صورت تصميم گيري در باره تعديل توصيه هاي زيست ايمني سطح سوم به عهده مسئول آزمايشگاه مي‌باشد.

 

شكل 6 ـ زيست ايمني سطح سوم

1ـ5ـ1 ـ  مراحل

1ـ1ـ5ـ1 ـ دستيابي به آزمايشگاه بخصوص در هنگام كار و انجام آزمايشات توسط مدير آزمايشگاه بايد محدود شود.

 

2ـ1ـ5ـ1 ـ سطوح محل انجام كار حد اقل روزي يك بار و يا هر بار پس از ريختن هر گونه ماده زنده‌اي بايد آلودگي زدايي شوند.

 

3ـ1ـ5ـ1 ـ هر گونه ماده مايع يا جامد آلوده‌اي بايد قبل از دور ريختن، آلودگي زدايي شود.

4ـ1ـ5ـ1 ـ پيپت كردن مواد بطور مكانيكي انجام شود و از پيپت كردن با دهان خودداري گردد.

 

5ـ1ـ5ـ1 ـ  خوردن، آشاميدن، سيگار كشيدن و استفاده از مواد آرايشي در محل كار، مجاز نيست.

 

6ـ1ـ5ـ1 ـ  افراد پس از كار با مواد حاصل از سازواره ها يا حيواناتي كه واجدمولكول هاي DNAي نوتركيب هستند و نيز قبل از ترك آزمايشگاه بايد دست هاي خود را بشويند.

شكل 7 ـ زيست ايمني سطح سوم

7ـ1ـ5ـ1 ـ  كليه روش هاي توصيه شده بايد با دقت كامل انجام شوند تا توليد افشانه به حد اقل كاهش يابد.

 

8ـ1ـ5ـ1 ـ  افراد كمتر از 16 سال نبايد وارد آزمايشگاه شوند.

 

9ـ1ـ5ـ1 ـ  اگر در انجام آزمايشي از سازواره هايي استفاده شود كه به سطوح حصري كمتري نياز دارند و اين آزمايش در آزمايشگاه مشمول مقررات زيست ايمني سطح سوم اجرا شود، بايد مقررات سطح سوم در مورد آن نيز اعمال گردد.

 

10ـ1ـ5ـ1 ـ  درب هاي ورودي و خروجي آزمايشگاه هنگام انجام آزمايش بايد كاملا بسته باشند.

 

11ـ1ـ5ـ1 ـ  تمام كشت ها، مواد ذخيره، ساير مواد دفعي و پَسمان ها بايد قبل از دور ريختن با يكي از روش هاي مناسب همانند اتوكلاو نمودن، آلودگي زدايي شوند. مواد اتوكلاو شده بايد جهت حمل به خارج آزمايشگاه در ظروف و بسته هاي غير قابل نفوذ، قرار گيرند. اين مواد بايد جهت خروج از محوطه اصلي آزمايشگاه بر طبق قوانين موجود، بسته بندي شده و سپس دفع گردند.

 

12ـ1ـ5ـ1 ـ  مواد آلوده بايد در يك محل دور از آزمايشگاه آلودگي زدايي شده و سپس در ظرف محكم و غيرقابل نفوذ ريخته شوند. درب اين ظروف بايد قبل از خارج كردن آنها از آزمايشگاه بسته شود.

13ـ1ـ5ـ1 ـ  مسئول آزمايشگاه بايد ورود و خروج افراد به آزمايشگاه را كنترل كند و فقط به افرادي كه وجود آنها در انجام آزمايشات ضرورت دارد اجازه ورود و خروج به آزمايشگاه را بدهد. مسئوليت نهايي ارزيابي هر وضعيتي و تعيين افرادي كه مجاز به ورود به آزمايشگاه هستند بر عهده مسئول آزمايشگاه است.

 

14ـ1ـ5ـ1 ـ  مسئول آزمايشگاه بايد ترتيبي دهد تا فقط افرادي كه آموزش هاي مربوط به مخاطرات بالقوه را ديده اند و كساني كه مراقبت هاي ويژه مصون سازي روي آنها عمل شده است، بتوانند به محل آزمايشگاه يا محل مخصوص نگهداري حيوانات وارد شوند. افرادي كه در معرض خطر تماس بيشتر با عوامل خطرساز بوده يا اينكه اين عوامل عواقب ناگواري براي آنها داشته باشد، اجازه ورود به آزمايشگاه يا اتاق حيوانات را ندارند. براي مثال افرادي كه دچار ضعف ايمني بوده و ممكن است در معرض خطر آلودگي با عوامل خطرساز قرار گيرند ورود آنها به آزمايشگاه مجاز نيست و مسئول آزمايشگاه، مسئوليت نهايي ارزيابي وضعيت هاي موجود و تعيين افرادي كه مجاز به ورود به آزمايشگاه هستند بر عهده خواهد گرفت.

 

15ـ1ـ5ـ1 ـ  تمام افرادي بايد واكسن هاي لازم و آزمايشات مناسب كه براي كار با عوامل بالقوه خطرساز لازم بوده را دريافت كنند، همانند واكسن هپاتيت B  و تست سل.

 

16ـ1ـ5ـ1 ـ  نمونه سرمي اوليه بايد به تعداد كافي از تمام افراد آزمايشگاه وساير كساني كه در معرض خطر بوده گرفته شده و نگهداري شود. گرفتن نمونه سرم از افراد مذكور به صورت مدون بسته به نوع عامل خطرسازي كه با آن كار مي‌كنند يا نوع فعاليتشان و مقايسه اين نمونه ها با نمونه اوليه ضروري است.

 

17ـ1ـ5ـ1 ـ  براي ورود افراد به آزمايشگاه يا محل حصري كه در آن بر روي سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب كار مي‌شود، نصب علامت جهاني خطر زيستي بر روي كليه درب هاي ورودي آزمايشگاه و اتاق هاي نگهداري حيوانات، الزامي است. همراه با علامت خطر بايد نوع عامل، اسم و شماره تلفن مسئول آزمايشگاه يا فرد مسئول ديگر ذكرشده و شرايط ويژه ورود به آزمايشگاه از جمله مصون سازي، استفاده از ماسك يا ساير وسايل حفاظتي مشخص شود.

 

18ـ1ـ5ـ1 ـ  كليه فعاليت هايي كه در آنها از سازواره هاي DNAي نوتركيب استفاده مي‌شود بايد در زير هودهاي ايمن يا ساير تجهيزات حصري فيزيكي، انجام شوند. انجام اين قبيل آزمايشات در هواي آزاد و روي ميزهاي آزمايشگاهي مجاز نمي‌باشد.

 

19ـ1ـ5ـ1 ـ  كليه سطوح هودهاي آزمايشگاهي و ساير تجهيزات حصري كه بر روي آنها با سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب كار شده، بايد پس از پايان كار، تميز و آلودگي زدايي شوند.

 

20ـ1ـ5ـ1 ـ  كليه لباس ها و پوشاك آزمايشگاهي (از جمله پيش بندهاي مختلف، لباس هاي ضخيم و تمام قد) بايد در داخل آزمايشگاه پوشيده شوند. پوشيدن اين لباس ها در خارج از آزمايشگاه مجاز نيست و قبل از شستشو بايد حتما آلودگي زدايي شوند.

 

21ـ1ـ5ـ1 ـ  از آلوده شدن پوست با سازواره هايي كه واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند بايد جدا پرهيز نمود. در هنگام جابجايي حيوانات آزمايشگاهي يا مواردي كه تماس پوست با عامل آزمايشي اجتناب ناپذير باشد پوشيدن دستكش، الزامي است.

 

22ـ1ـ5ـ1 ـ هنگام كار كردن در اتاق حيوانات آزمايشگاهي بايد از ماسك هاي جراحي يا تنفسي مخصوص استفاده شود.

 

23ـ1ـ5ـ1 ـ  وارد كردن حيوانات يا گياهان غيرمرتبط باكار، به داخل آزمايشگاه ممنوع است.

 

24ـ1ـ5ـ1 ـ حيوانات آزمايشگاهي مشمول مقررات زيست ايمني سطح سوم بايد درقفس هاي مخصوص نگهداري شوند. قفس هاي باز بايد در محلي كه دستگاه تهويه دارد قرار داده شوند. قفس هاي ديواره و ته بسته بايد با پوشش هاي مخصوص و فيلتر پوشانده شوند، يا اينكه در اتاق هايي گذاشته شوند كه مجهز به لامپ ماوراء بنفش باشند.

 

25ـ1ـ5ـ1 ـ كليه مواد زائد آزمايشگاهي و اتاق هاي نگهداري حيوانات بايد قبل از دور ريختن، بطور مناسب آلودگي زدايي شوند.

 

26ـ1ـ5ـ1 ـ كانال هاي تهويه بايستي بوسيله فيلترهاي هپا و تله هاي مايع، آلودگي زدايي مجهز شوند.

 

27ـ1ـ5ـ1 ـ سوزن ها و سرنگ هاي تزريقي فقط بايد براي يك بار تزريق و كشيدن مايعات از حيوانات آزمايشگاهي و بطري هاي در لاستيكي، مورد استفاده قرار گيرند. براي تزريق يا كشيدن مايعاتي كه حاوي سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند فقط بايد از سرنگ هاي سوزن سر خود (غير قابل جداسازي) يا سرنگ هاي يك بار مصرف (سر سوزن بايد به سرنگ چسبيده باشد) ، استفاده شود. در هنگام كار با سرسوزن و سرنگ ها و يا دور ريختن آنها بايد از تزريق ناخواسته و توليد افشانه جدا اجتناب شود. سر سوزن ها را پس از مصرف نبايد كج كرده يا بريد. همچنين نبايد آنها را مجددا در غلاف خود قرار داده و يا از سرنگ جدا نمود. سر سوزن و سرنگ را بايد به دقت در ظروف غير قابل سوراخ شدن قرار داده و قبل از دور ريختن يا مصرف مجدد، آنها را با اتوكلاو كاملا سترون نمود.

 

ظروف شيشه‌اي شكسته شده را نبايد با دست جمع آوري نموده و نسبت به دفع آنها اقدام نمود، در تمام شرايط و فقط با استفاده از ابزارهاي مكانيكي مي‌توان نسبت به جمع آوري ظروف شيشه‌اي شكسته شده اقدام نمود. ظروف مخصوص نگهداري سرنگ ها، سوزن ها، وسايل تيز و برنده و ظروف شكسته شده را بايد قبل از دفع نمودن، آلودگي زدايي نمود.

 

28ـ1ـ5ـ1 ـ  ريختن اتفاقي موادي كه حاوي سازواره هاي واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب هستند و تماس اتفاقي افراد با آن بايد فورا به مسئول آزمايشگاه و كميته زيست ايمني موسسه، اطلاع داده شود. در چنين مواردي بررسي هاي پزشكي، مراقبت هاي ويژه، تهيه امكانات لازم براي مداواي افراد و همچنين ثبت اطلاعات، ضروري است.

 

29ـ1ـ5ـ1 ـ  تجهيزات آلوده شده بايد قبل از خارج شدن از محوطه آزمايشگاه جهت تعمير، جايگزيني يا نگهداري در انبار، آلودگي زدايي شوند.

 

30ـ1ـ5ـ1 ـ  كشت ها، بافت ها و تمام نمونه هاي مايعات بدن را در ظروف غيرقابل نفوذ بايد ريخت تا در هنگام جمع آوري، آلودگي زدايي، ذخيره و حمل و نقل از نشت مواد به بيرون جلوگيري شود.

 

31ـ1ـ5ـ1 ـ  تمام مواد آلوده نظير دستكش ها، روپوش هاي آزمايشگاهي و غيره بايد قبل از دفع نمودن يا استفاده مجدد، آلودگي زدايي شوند.

 

32ـ1ـ5ـ1 ـ  يك راهنماي زيست ايمني بايد تهيه شده و در آزمايشگاه موجود باشد. افراد بايد با خطرات ويژه كار با اين عوامل آشنا شده و دستورالعمل ها و روش هاي لازم را مطالعه كرده و بخاطر بسپارند.

 

33ـ1ـ5ـ1 ـ  انتخاب تجهيزات قابل جايگزيني ديگر نيز امكان پذير مي‌باشد.

 

مراحل انجام آزمايشات شامل برقراري سيستم ناقل ـ ميزباني خاصي است كه با استفاده از تجهيزات مخصوص حصر فيزيكي زيست ايمني سطح دوم مي‌توان حصر زيستي سطح بالاتري را نسبت به زيست ايمني سطح سوم تامين نمود. مراحل ديگر شامل برقراري سيستم ناقل ـ ميزباني خاصي است كه با استفاده از تجهيزات مخصوص حصر فيزيكي زيست ايمني سطح چهارم مي‌توان حصر زيستي سطح پايين تري را نسبت به زيست ايمني سطح سوم تامين كرد.

2ـ5ـ1 ـ  تجهيزات لازم براي حصر

هودهاي ايمني زيستي (گروه I  ،  II  يا  III)  يا سايـــر تجهيزات حصــر فيزيكي يا حفاظت شخصي (ازجمله لباس هاي ويژه حفاظتي، ماسك ها، دستكش ها، ماسك هاي تنفسي، سانتريفيوژ، روتورهاي مخصوص سانتريفيوژ و قفس هاي مخصوص نگهداري حيوانات) به منظور كار با سازواره هايي كه واجد مولكول هاي DNAي نوتركيب بوده و امكان تماس افراد با ذرات ريز معلق منتشره از آنها وجود دارد، مورد استفاده قرار مي‌گيرند. ازجمله اين فعاليت ها عبارتند از: كار بامحيط هاي كشت يا مواد و وسايلي كه توليد كننده ذرات ريز معلق هستند، مبارزات با ذرات ريز معلق منتشره از حيوانات آزمايشگاهي، برداشت بافت هاي آلوده يا مايعات ديگر از حيوانات آزمايشگاهي و تخم هاي بوجود آمده از جنين آنها و كار با حيوانات آزمايشگاهي مرده.

جدول 1 ـ  انواع تركيبات حصري فيزيكي و زيستي قابل جايگزيني

 

3ـ5ـ1 ـ  امكانات آزمايشگاهي

 

1ـ3ـ5ـ1 ـ  محل آزمايشگاه را بايد دور از محل هاي رفت و آمد عمومي در ساختمان درنظر گرفت. به منظور ورود به آزمايشگاه از راهرو يا ساير محل هاي مجاور، تعبيه دو جفت درب متوالي، ضرورت تام دارد. جداسازي فيزيكي آزمايشگاه هاي بسيار حساس از راهروها يا ساير آزمايشگاه ها و فعاليت ها را مي‌توان با در نظر گرفتن اتاق تعويض لباس (و نيزحمام) در حد فاصل دو جفت درب ورودي آزمايشگاه كه هوا در آن جريان نداشته باشد يا ساير تدابيري كه مستلزم تعبيه دو درب متوالي براي ورود به آزمايشگاه باشند، انجام داد.

 

2ـ3ـ5ـ1 ـ سطوح داخلي ديوارها، كف و سقف بايد غير قابل نفوذ به آب باشندتا به راحتي بتوان آنها را تميز كرد. كليه سوراخ ها و منافذاين سطوح بايد مسدود شوند تا امكان آلودگي زدايي محيط وجود داشته باشد.

3ـ3ـ5ـ1 ـ سطوح ميزها بايد غير قابل نفوذ به آب و مقاوم به اسيد، قليا، حلال هاي آلي و حرارت نسبتا بالا باشند.

 

4ـ3ـ5ـ1 ـ اثاثيه آزمايشگاه بايد محكم باشند. فاصله بين ميزها، قفسه ها وتجهيزات به اندازه‌اي باشد كه تميز كردن بين آنها به آساني قابل انجام باشد.

 

5ـ3ـ5ـ1 ـ هر آزمايشگاه بايد داراي يك محل براي شستشوي دست ها باشد. شير آب بايد طوري باشد كه بتوان آن را به كمك پا، آرنج و يا بطور خودكار باز و بسته كرد. محل شستشوي دست ها بايد در نزديكي درب خروجي آزمايشگاه باشد.

 

6ـ3ـ5ـ1 ـ  پنجره هاي آزمايشگاه بايد بسته و آب بندي شوند.

 

7ـ3ـ5ـ1 ـ  درب هاي آزمايشگاه يا محل حصر بايد خود به خود بسته شوند.

 

8ـ3ـ5ـ1 ـ تسهيلات و امكانات لازم جهت آلودگي زدايي تمام پَسمان هاي حاصله از آزمايشات بايد در آزمايشگاه ها موجود بوده و به راحتي قابل دسترسي باشند، امكاناتي نظير اتوكلاو، ضد عفوني كننده هاي شيميايي، سوزاندن مواد آلوده در كوره هاي مخصوص و ساير روش هاي آلودگي زدايي كه به تاييد رسيده اند، از جمله اين موارد است. همچنين توجه خاصي نيز بايد نسبت به آلودگي زدايي تجهيزات داخل آزمايشگاه داشت. اگر مواد دفعي و پَسمان ها بايد به خارج از آزمايشگاه حمل شوند، بايد اين مواد را به دقت بسته بندي نموده و نبايد به مكان هاي عمومي انتقال داده شوند.

 

9ـ3ـ5ـ1 ـ  به منظور آلودگي زدايي مواد زائد آزمايشگاهي يك دستگاه اتوكلاو، ترجيحا در داخل آزمايشگاه وجود داشته باشد.

 

10ـ3ـ5ـ1 ـ  به منظور تهويه هوا بايد يك سيستم خروجي تعبيه شود. اين سيستم همچنين بايد هوا را از طريق محل هاي ورود هوا به داخل آزمايشگاه هدايت كند. هواي خروجي نبايد دوباره در ساير قسمت هاي ساختمان جريان يافته و بايد از ساختمان خارج و به محلي دورتر از محل كار و تنفس افراد هدايت شود. افراد بايد مطمئن شوند كه هواي ورودي به آزمايشگاه سالم و پاك است. هواي خروجي نيز بايد قبل از خروج صاف گردد تا از اشاعه آلودگي، جلوگيري شود. سيستم تهويه مذكور جريانات هوايي ايجاد مي‌نمايد كه هوا از ناحيه تميز و پاك به طرف نواحي آلوده در جريان مي‌باشد.

فيلتراسيون و ساير تسهيلات جهت آلودگي زدايي هواي خروجي نياز نمي‌باشد. ولي ممكن است بر اساس نيازهاي مربوط به شرايط كاري و نوع عوامل خطر سازي كه با آنها در آزمايشگاه كار مي‌شود، هواي خارج شده از محوطه آزمايشگاه در محوطه‌اي بايد آزاد شود كه جذب هوا و ورود آن به مكان هاي ديگر و نقاط عمومي وجود نداشته باشد يا اينكه اين هوا قبل از خروج با گذشتن از ميان فيلترهاي HEPA پاك شوند. كاركنان آزمايشگاه بايد از نحوه جريان هوا به داخل آزمايشگاه با انجام آزمايشات مربوطه مطمئن گردند.

 

11ـ3ـ5ـ1 ـ  تسهيلات و امكانات ايمني جهت محل شستشوي چشم ها، بايد به راحتي قابل دسترسي باشد

 

12ـ3ـ5ـ1 ـ  روشنايي براي انجام تمام فعاليت ها به اندازه مناسب بوده، ازانعكاس نور و نور زياد كه مي‌تواند مانع ديدن شود، خودداري گردد.

 

13ـ3ـ5ـ1 ـ  هواي خروجي از فيلترهاي هودهاي زيستي گروه  I  يا  II  را در صورتي كه دقت كار هودها حد اقل هر 12 ماه يك بار كنترل شود، مي‌توان مجددا به داخل آزمايشگاه هدايت كرد. اگر هواي خروجي از فيلترهاي هپاي هودهاي زيستي گروه I  يا III به بيرون از ساختمان هدايت شود، بايستي ترتيبي داد تا تعادل هواي هودها يا سيستم خروجي هواي ساختمان مختل نشود.

6ـ1 ـ  زيست ايمني سطح چهارم (BSL4)

در زيست ايمني سطح چهارم سخت ترين شرايط، اعمال مي‌شود. كليه موارد مربوط به زيست ايمني سطح سوم در زيست ايمني سطح چهارم نيز كاربرد دارند. شرايط استاندارد آزمايشات ميكروبيولوژيكي بايد رعايت شود. روش ها، تجهيزات ايمني و تسهيلات طراحي شده در ساختمان براي اين سطح از زيست ايمني مناسب براي كار با عوامل خطرناك است كه تماس با آنها مي‌تواند زندگي را به ميزان زيادي به مخاطره اندازد. اين عوامل خطرساز ممكن است از طريق ذرات ريز معلق، منتقل شوند و هيچ گونه واكسن و درماني نيز براي آنها وجود ندارد. ساير عواملي كه وابستگي آنتي ژنيكي يكسان يا نزديك به عوامل خطرسازي كه كار با آنها در زيست ايمني سطح چهار مجاز بوده را داشته، در اين سطح از زيست ايمني بايد كار شوند و هنگامي كه اطلاعات كافي از اين عوامل بدست آمد كار را مي‌توان در همين سطح زيست ايمني يا سطوح پايين تر ادامه داد. ويروس ها نظير  Marburg  و ويروس تب هموراژيك Congo-crimean بايد در اين سطح از زيست ايمني، كار شوند.

 

عوامل خطرناكي كه افراد در زيست ايمني سطح چهارم با آن كار مي‌كنند به صورت ذرات ريز معلق و از طريق دستگاه تنفسي، مخاطات يا پوست آسيب ديده يا به علت تزريق تصادفي، باعث ايجاد حادثه و بيماري مي‌شوند.

1ـ6ـ1 ـ  مراحل

1ـ1ـ6ـ1 ـ  سطوح محل انجام كار حد اقل روزي يك بار و يا بلافاصله پس از ريخته شدن هر ماده زنده‌اي بايد آلودگي زدايي شوند.

 

2ـ1ـ6ـ1 ـ  فقط از پيپت هاي مكانيكي استفاده شود.

 

3ـ1ـ6ـ1 ـ  خوردن، آشاميدن، سيگار كشيدن، نگهداري مواد غذايي و استفاده از مواد آرايشي در آزمايشگاه مجاز نيست.

 

4ـ1ـ6ـ1 ـ  كليه روش هاي توصيه شده بايد با دقت كامل انجام شوند تا توليد افشانه به حد اقل كاهش يابد.

 

5ـ1ـ6ـ1 ـ  مواد زيستي را كه بايد به حالت زنده يا دست نخورده از زير هودهاي گروه III يا آزمايشگاه هاي تحت حفاظت خارج شوند بايد در داخل ظروف نشكن آب بندي شده گذاشته و سپس آنها را مجددا در داخل ظروف نشكن آب بندي شده ديگري گذاشت سپس آن را از طريق مخزن مخصوص حاوي ماده آلودگي زدا يا اتاقك تدخين يا اتاقك هوا بسته‌اي كه هوا در آن جريان ندارد وبراي اين منظور طراحي شده اند، خارج كرد.

 

شكل 8 ـ ايمني زيستي سطح چهارم

 

6ـ1ـ6ـ1 ـ  هيچ گونه ماده‌اي به استثناي مواد زيستي زنده يا دست نخورده را نبايد قبل از اتوكلاو كردن با آلودگي زدايي از آزمايشگاه هاي حفاظت شده خارج كرد مواد و وسايلي را كه ممكن است در اثر حرارت به بخار آب آسيب ببينند بايد با گازهاي مخصوص يا بخار در اتاقك هوا بسته‌اي كه هوا در آن جريان ندارد و براي اين منظور طراحي شده است، آلودگي زدايي كرد.

 

7ـ1ـ6ـ1 ـ  فقط افرادي كه وجودشان براي انجام آزمايشات ضرورت دارد، اجازه ورود به آزمايشگاه را دارند. مسئوليت نهايي ارزيابي هر وضعيتي و تعيين افرادي كه مجاز به ورود به آزمايشگاه هستند، بر عهده مسئول آزمايشگاه است. با نصب قفل هاي ايمني بر روي درب هاي آزمايشگاه از ورود افراد جلوگيري شود، ورود آن به آزمايشگاه بايد با نظر مسئول آزمايشگاه، مامور كنترل خطرات زيستي يا سايرمسئولين امنيت فيزيكي آزمايشگاه انجام گيرد. افراد قبل از ورودبه آزمايشگاه بايد از خطرات احتمالي آگاه شده و تحت آموزش هاي لازم قرار گيرند. افراد مجاز بايد دستورات را انجام داده و كليه مقررات ورود و خروج را رعايت كنند. ساعت و تاريخ ورود و خروج افراد به آزمايشگاه بايد در يك دفتر ثبت شود. دستورالعمل هاي لازم براي موارد اضطراري بايد در دسترس باشند.

8ـ1ـ6ـ1 ـ  افراد براي ورود به آزمايشگاه و خروج از آن فقط بايد از طريق اتاق هاي رختكن و حمام عبور كنند. افراد پس از هر بار خروج ازآزمايشگاه بايد دوش بگيرند. افراد فقط در موارد اضطراري مي‌توانند از طريق اتاق هاي هوا بسته وارد آزمايشگاه شده يا از آن خارج شوند.

 

9ـ1ـ6ـ1 ـ  افراد بايد لباس هاي معمولي خود را در رختكن عوض كرده ودر همان جا بگذارند. پوشيدن لباس هاي كامل آزمايشگاهي شامل لباس زير، شلوار و پيراهن، كفش ودستكش براي كليه افرادي كه وارد آزمايشگاه مي‌شوند ضرورت دارد. افرادي كه نمي‌خواهند بعد از خروج ازآزمايشگاه سرشان را بشويند بايد در آزمايشگاه از كلاه استفاده نمايند. افراد پس از خروج از آزمايشگاه و قبل از رسيدن به محوطه دوش گرفتن بايد لباس هاي آزمايشگاه خود را كنده و آنها را دريك كمد يا سبد د