اين برنامه با هدف پيشگيري از كم خوني ناشي از فقر آهن از طريق ارتقاء وضعيت تغذيه افراد جامعه و بهبود در كميّت و كيفيّت تجويز قرص و قطره آهن به زنان باردار و كودكان زير يكسال در نظام شبكه انجام مي‌گيرد و طرح موفق غني سازي آرد نيز در منطقه شاهين شهر اصفهان كه منجر به توزيع نان غني شده با آهن در منطقه گرديده در راستاي اهداف اين برنامه انجام پذيرفته است.

2 ـ برنامه مراقبت مادران

اين برنامه با هدف بهبود كيفي مراقبت‌هاي دوران بارداري، بعد از زايمان، افزايش پوشش مراقبت‌هاي مادران در دوران بارداري و پس از زايمان و كاهش ميزان مرگ و مير نوزادان و شيرخواران تا يكسال انجام مي‌شود و در واقع حركت ارزشمندي در جهت تامين، حفظ و ارتقاء سطح سلامت گروه هاي آسيب پذير جامعه مي‌باشد.

3 ـ برنامه پيشگيري از تب مالت

اين برنامه با هدف كنترل بيماري تب مالت بر اساس پيشگيري، بيماريابي، تشخيص به موقع بيماري، درمان مناسب، افزايش آگاهي در زمينه راه هاي سرايت در تمام نقاط كشور انجام مي‌گيرد، البته كنترل كيفي مواد خام لبني و آموزش كادر بهداشتي ـ درماني و آموزش جامعه در راستاي اين برنامه مهمترين استراتژي مي‌باشد.

4 ـ برنامه نيازهاي اساسي توسعه (BDN)

اجراي برنامه نيازهاي اساسي توسعه، به منظور توانمندسازي و با هدف دسترسي به زندگي با كيفيت بهتر براي جوامع محلي از طريق تامين نيازهاي اساسي آنان و توسعه تلفيقي اقتصادي، اجتماعي بر پايه مشاركت عامه مردم و همكاري‌هاي بين بخشي با راهبرد اِعمال مديريت از پايين به بالا و ادغام تمامي منابع و بسيج امكانات از طريق سازماندهي و آموزش جوامع محلّي در جهت شناخت نيازها و پيدا كردن راه حل‌ها، تعيين اولويت‌ها توسط مردم، تهيه طرح‌هاي مناسب و اجراي طرح‌هاي اشتغال توسط خود مردم، تا كنون در 10 روستاي 3 استان كشور شامل آذربايجان غربي، بوشهر، چهار محال و بختياري در حال اجرا است.

5 ـ برنامه ايمني مواد شيميايي

اين برنامه با هدف پيشگيري از حوادث ناشي از مواد شيميايي و ارزيابي خطر مواد شيميايي در رابطه با سلامت انسان در محيط، طبقه بندي مواد شيميايي و الصاق برچسب و جايگزين كردن مواد شيميايي كم خطر به جاي مواد شيميايي خطرناك به اجرا درآمده است كه هم اكنون در سطح 22 استان تحت عنوان پروفايل ايمني شيميايي، به انجام رسيده است.

6 ـ برنامه كنترل عفونت‌هاي حاد تنفسي در كودكان زير پنج سال (ARI)

اين برنامه با هدف كاهش مرگ و مير كودكان زير پنج سال ناشي از عفونت‌هاي حاد تنفسي و كاهش مصرف نابجاي آنتي بيوتيك‌ها و ساير داروهاي ضد سرفه و سرماخوردگي، اجرا مي‌شود. آموزش وسيع كاركنان بهداشتي درماني و جامعه، تهيه و تامين آنتي بيوتيك‌هاي مناسب و موثر و استفاده به هنگام دارو از اجزاء برنامه است.

7 ـ برنامه مبارزه با دخانيات

اين برنامه با هدف آموزش مضرات استعمال دخانيات و كاهش روند استعمال آن در جمعيتي از كشور كه سيگاري هستند اجرا مي‌شود كه تا كنون بسيار موفقيت آميز بوده است و علاوه بر دريافت جايزه مبارزه با دخانيات از سازمان جهاني بهداشت، كشورمان به عنوان دبيرخانه مبارزه با دخانيات در منطقه شرق مديترانه، انتخاب شده است.

قابل ذكر است كه طبق تحقيق به عمل آمده در سال 72، حدود 14% افراد بالاي 15 سال كشور، سيگاري بوده‌اند و در سال 1378 شيوع ابتلاء به سيگار در همين گروه سني به 12% رسيده است.

8 ـ رابطين بهداشت

اين برنامه با هدف ارتقاء سطح سلامت جامعه شهري بويژه جمعيت حاشيه نشين و محروم با استفاده از جلب مشاركت مردمي پي ريزي شده است و پروژه رابطين از مهمترين برنامه هاي سازمان يافته براي دخالت و مشاركت مردم در برنامه هاي بهداشتي است و در سال 1369 به طور آزمايشي در جنوب شهر تهران آغاز شده و اكنون اين برنامه در تمام شهرهاي كشور در دست اجرا است و بيش از 50000 رابط بهداشتي در كشور، فعاليت دارند.

داوطلبان بهداشتي از بين زنان واجد شرايط محلّه يا منطقه انتخاب مي‌شوند. هر رابط به طور متوسط حدود 50 خانوار را تحت پوشش قرار مي‌دهد و جهت آموزش رابطين بهداشتي، 28 جزوه آموزشي تدوين و توسط كاردانان و كارشناسان بهداشتي تدريس مي‌گردد.

از پيامدهاي اين طرح، تغيير رفتارهاي بهداشتي، كاهش هزينه مراقبت‌هاي بهداشتي اوّليه با جمع آوري اطلاعات جمعيتي وقايع حياتي، بهبود وضعيت بهداشت محيط محل سكونت و مراكز توليد و توزيع مواد غذايي و اماكن عمومي، افزايش دانش و آگاهي جامعه تحت پوشش بويژه مادران و ايجاد همكاري و هماهنگي بين بخشي با شهرداري‌ها و آموزش و پرورش و سازمان آب و فاضلاب مي‌باشد.

9 ـ برنامه ترويج تغذيه با شير مادر

اين برنامه با هدف كاهش مرگ و مير كودكان، اثرات درازمدت در كاهش بيماري‌ها، اثرات مثبت رواني و برقراري روابط عاطفي بين مادر و كودك و اثرات مثبت اقتصادي در كاهش مصرف شير خشك، طراحي شده كه اين امر با فعاليت‌هايي مثل آموزش و راه اندازي مراكز آموزش ترويج تغذيه با شير مادر در سراسر كشور و ارزشيابي بيمارستان‌ها تبيين و نقش تغذيه با شير مادر در كاهش عفونت‌ها و تنظيم لايحه حفظ و حمايت از مادران شيرده و . . . آغاز گرديده و در حال اجرا مي‌باشد.

10 ـ برنامه پيشگيري و كنترل كمبود يد و اختلالات ناشي از آن

اين برنامه با هدف پيشگيري و كنترل اختلالات ناشي از كمبود يُد و افزايش درصد خانوارهايي كه به طور مرتب از يد استفاده مي‌كنند و كاهش ميزان شيوع گواتر انجام مي‌گيرد. پايش مصرف نمك يد دار در سطح كشور نشان داد كه مصرف نمك يد دار به تدريج افزايش يافته و در سال 1376 بيش از 90% از خانوارها از نمك يد دار، مصرف مي‌كردند و در حال حاضر طبق آمار سال 1379 حدود 95% خانوارهاي شهري و 92% خانوارهاي روستايي كشور از نمك يد دار استفاده مي‌كنند كه نسبت به سال 1373 حدود 20% خانوارهاي شهري و 40% خانوارهاي روستايي، افزايش داشته است.

11 ـ برنامه كنترل كيفي آب آشاميدني و نظارت بر دفع بهداشتي فاضلاب

اين برنامه به منظور جلوگيري از انتشار و كاهش بروز و شيوع بيماري‌هاي منتقله به وسيله آب، انجام نظارت كنترلي بر كيفيت آب آشاميدني و نحوه دفع بهداشتي فاضلاب انجام مي‌گيرد و در حال حاضر حدود 83% خانوارهاي روستايي به آب آشاميدني، دسترسي دارند.

12 ـ برنامه كنترل بهداشتي مراكز تهيه و توزيع مواد غذايي و اماكن عمومي

اين برنامه با هدف توسعه و تشديد كنترل بهداشتي مراكز تهيه و فروش مواد غذايي و اماكن عمومي داخل شهرها و روستاها و كنترل بهداشت محيط و مواد غذايي اماكن مسير راه ها اجرا ميشود كه هم اكنون 7/89% مراكز تهيه و توزيع مواد غذايي در شهرها داراي معيار بهداشتي و بهسازي اسـت و در روستاهـا اين رقم بالـغ بـر 8/80% مي‌باشد و اماكن عمومي داراي معيار بهداشتي و بهسازي در شهرها 6/87% و در روستاها اين رقم 9/84% مي‌باشد.

13 ـ برنامه كنترل و مبارزه با مالاريا

اين برنامه با هدف كاهش ابتلاء و مرگ و مير ناشي از مالاريا انجام مي‌گيرد و با اقداماتي مثل مبارزه با ناقل بيماري (آنوفل) بيماريابي و درمان بيماران و ساير اقدامات جنبي در سراسر كشور به اجرا گذاشته شده است. مبارزه مكانيكي نظير زه كشي آب‌هاي راكد يا جاري ساختن آن‌ها، پر كردن گودال‌ها و باتلاق‌ها تسطيح اراضي، سالم سازي چشمه ها و بركه ها، اصلاح كناره هاي نهرها و كانال‌ها، تنظيم و تصحيح اصول و روش‌هاي آبياري، شور كردن آب‌هاي شيرين و مبارزه بيولوژيكي (با بهره‌گيري از ماهي كامبوزيا و مبارزه شيميايي كه به كار بردن مقدار معيني از مواد شيميايي و ورژيت‌هاي لاروي براي از بين بردن لاروها) مي‌باشد.

14 ـ برنامه تنظيم خانواده

اين برنامه با هدف ايجاد تعادل بين رشد و توسعه اقتصادي و رشد جمعيت در جهت كاهش فقر و همچنين كاهش ميزان حاملگي‌هاي پرخطر زير 20 سال و بالاي 35 سال و حاملگي‌هاي پشت سر هم و ارتقاء سطح اقتصاد، بهداشت، فرهنگ، بهداشت رواني و در نهايت، خوشبختي خانواده با كاهش كمّي ابعاد خانواده، اجرا مي‌شود. خوشبختانه توفيق برنامه تنظيم خانواده در كشور، بسيار چشمگير بوده چرا كه رشد جمعيت در سال 1368 كه حدود 30% بوده به 3/1% در سال 1375 كاهش يافته است.

15 ـ برنامه طب كار و معاينات شاغلين

اين برنامه با هدف حفظ و ارتقاي سلامت كارگران و به منظور شناسايي و بيماريابي بيماري‌هاي شغلي و ساماندهي نظام ثبت و گزارش دهي، انجام مي‌گيرد كه تا كنون 42% شاغلين، تحت پوشش معاينات كارگري قرار گرفته‌اند.

16 ـ پروژه شهر سالم ـ روستاي سالم

اين پروژه به منظور ارتقاي سطح سلامت جامعه و در راستاي برنامه سلامت براي همه با بهره گيري از همكاري بين بخشي و جلب مشاركت مردمي، با نام پروژه شهر سالم در 56 شهر، اجرا گرديده ولي از سال 1378 با توجه به مصوبه هيئت وزيران، تحت عنوان پروژه شهر سالم ـ روستاي سالم در قالب يك شهرستان اجرا و تا به حال در 14 شهرستان بدين شكل فعاليت نموده است.

17 ـ برنامه كنترل بيماري ديابت نوع II

اين برنامه با هدف تعيين ميزان شيوع و بروز بيماري ديابت نوع II در هر منطقه و كاهش ابتلاي افراد مستعد و حفظ و ارتقاي سطح سلامت افراد مبتلا به بيماري و كاهش هزينه هاي درماني به مورد اجرا گذاشته شده است.

18 ـ برنامه بهداشت دهان و دندان دانش آموزان مقطع دبستان

اين برنامه با آموزش دانش آموزان، تهيه جزوات و متون آموزشي، تهيه و تدارك تجهيزات و ملزومات خدمات دندانپزشكي جهت ترميم پوسيدگي سطحي دندان‌هاي دائمي در حد امكان پي ريزي شده است (اجراي طرح، مخصوص دانش آموزان پايه اول و دوم ابتدايي است)0

19 ـ آموزش بهداشت

با هدف تغيير رفتار و عادت‌هاي غيربهداشتي به رفتارهاي بهداشتي و تثبيت آن‌ها از طريق افزايش دانش بهداشتي مردم و مطرح نمودن بهداشت به عنوان يك ارزش اجتماعي، اجرا مي‌گردد كه اين امر با تهيه و تدارك وسايل پيام رساني مثل تراكت و پمفلت، پلاكارد، جزوات آموزشي، فيلم‌هاي آموزشي و استفاده از رسانه ها و مطبوعات، پيرامون پيام‌هاي بهداشتي، مصاحبه هاي علمي و تجهيز شبكه هاي بهداشت و درمان كشور به تجهيزات كمك آموزشي، اجرا مي‌گردد.

20 ـ بهداشت روان

اين برنامه با هدف تامين و حفظ و ارتقاء سطح سلامت افراد جامعه انجام مي‌گيرد و از طريق آموزش مردم، بيماريابي، ارجاع، درمان و پيگيري در اين راستا فعاليت مي‌كند. قابل ذكر است كه 1% مرگ و مير در جهان ناشي از بيماري‌هاي رواني و 11% بار بيماري‌ها در جهان ناشي از اين بيماري‌ها است. ضمنا مراكز مشاوره و آموزش بهداشت روان و نيز كلينيك‌هاي مشاوره و بهداشت روان كودك نيز تاسيس گرديده كه هدف اين مراكز ترويج و ارتقاء سطح بهداشت روان كودكان و نوجوانان، با محور قرار دادن خانواده و فعاليت در سطوح اوّل و دوّم پيشگيري، بوده كه در واقع مي‌توانند از پيدايش و افزايش اختلالات رفتاري كودكان و نوجوانان، جلوگيري كنند.

21 ـ بهداشت مدارس

اين برنامه با هدف ارتقاء سطح سلامت دانش آموزان از طريق ارائه خدمات بهداشتي، انجام مي‌گيرد و اجراي طرح‌هايي نظير مدرسه سالم، توانياران، طرح توسعه ورزش و بهداشت مدارس، طرح بهداشتياران مدارس و مدرسه جامعه نگر از جمله طرح‌هاي موفق بهداشت مدارس در سال‌هاي اخير بوده است.

22 ـ ارائه مراقبت‌هاي بهداشتي به كارگران

به منظور دسترسي كارگران به حداقل شرايط بهداشتي و تامين امكانات درمان سرپايي، خانه هاي بهداشت كارگري و ايستگاه بهگر در واحدهاي توليدي، مشمول (50 تا 500 نفر خانه بهداشت كارگري و 20 تا 45 نفر ايستگاه بهگر) تاسيس و راه اندازي مي‌شود. شايان ذكر است كه بهداشتياران كار و بهگران كه مسئولين خانه هاي بهداشت كارگري و ايستگاه بهگر مي‌باشند از واحدهاي توليدي، انتخاب و پس از آموزش توسط مراكز بهداشتي درماني در سطح كشور در محل كار به انجام خدمات، اقدام مي‌نمايند. ايجاد 1343 خانه بهداشت كارگري و 1468 ايستگاه بهگر در كارخانه ها و كارگاه هاي معادن از اقدامات اين برنامه مي‌باشد.

23 ـ برنامه بهداشت محيط بيمارستان‌ها

با هدف ارتقاي سطح بهداشت محيط بيمارستان‌ها از سال 1376 در سطح كليه بيمارستان‌هاي كشور به اجرا درآمده است. اين برنامه در اجراي طرح تفكيك زباله هاي بيمارستاني، (زباله هاي عفوني جدا و زباله هاي قابل بازيافت بهداشتي در فرآيند تعيين و تبديل) مورد استفاده قرار مي‌گيرند. طبق آخرين اطلاعات 3/98% بيمارستان‌ها داراي آب مصرفي مطلوب و 8/71% بيمارستان‌ها داراي سيستم جمع آوري مطلوب زباله مي‌باشند.

24 ـ برنامه بهداشت قاليبافان

اين برنامه با هدف ارتقاي سطح آگاهي قاليبافان از طريق آموزش موازين بهداشت كار قاليبافي، بهسازي كارگاه هاي قاليبافي و انجام معاينات پزشكي قاليبافان و ارائه خدمات درماني با مشاركت سازمان جهاد سازندگي و استفاده از تسهيلات بانكي از سال 1374 اجرا مي‌شود. تاكنون در 24 شهرستان اجرا و طي آن بيش از 555000 نفر قاليباف، تحت پوشش در آمده‌اند و تاكنون 100000 كارگاه قاليبافي از تسهيلات بانكي جهت بهسازي، وام بانكي دريافت نموده‌اند.

25 ـ ادغام بهداشت دهان و دندان در نظام بهداشتي كشور

اين برنامه با هدف مراقبت از دندان‌هاي مادران باردار و كودكان زير 6 سال و از طريق معاينات ادواري توسط كادر بهداشتي درماني به اجرا درآمده تا با آموزش‌هاي مداوم و به موقع منجر به جلوگيري از پوسيدن دندان‌ها گردد.

26 ـ گسترش شبكه هاي بهداشتي ـ درماني كشور

اين برنامه با هدف توسعه خدمات پزشكي و بهداشتي در ايران و دسترسي آحاد جامعه به نظام ارائه خدمات، پي ريزي شده است. در اين برنامه تناسب بين حجم خدمات و تعداد نيروي انساني و ارائه خدمات زنجيره اي و سطح بندي خدمات، حائز اهميت مي‌باشد.

فعاليت‌هاي اين برنامه جزئي از فعاليت‌هايي است كه در قالب طرح‌هاي توسعه شبكه هاي بهداشتي درماني كشور صورت مي‌گيرد كه بر اساس آن 95% جمعيت روستايي و شهري كشور بايد به خدمات خانه هاي بهداشت و مراكز بهداشتي و درماني شهري و روستايي و پايگاه هاي بهداشت دسترسي داشته باشند و در زمينه آموزش همگاني، مسائل بهداشتي و مراقبت بهداشتي مادران و كودكان، تنظيم خانواده، ايمنسازي عليه كليه بيماري‌هاي عفوني و بهداشت دهان و دندان، بهبود غذا و تغذيه و تامين آب سالم و كافي و بهسازي‌هاي اساسي محيط و پيشگيري از بيماري‌هاي شايع و بومي و كنترل آن‌ها و درمان مناسب بيماري‌ها اقدامات بسياري انجام شده است.

27 ـ برنامه عمليات بهداشت محيط روستا

اين برنامه با هدف بهبود و ارتقاي وضعيت بهداشت محيط و سلامتي جامعه روستايي به صورت ادغام يافته در سطح كشور، اجرا مي‌شود كه با كنترل وضعيت جمع آوري زباله و دفع فاضلاب بهداشتي در روستا و همچنين همكاري در احداث توالت‌هاي بهداشتي در سطح روستاها اقدام مي‌نمايند كه آخرين وضعيت از نظر جمع‌آوري زباله در سطح روستا 49% و وجود توالت‌هاي بهداشتي 7/62% مي‌باشد.

28 ـ برنامه حذف جذام

استفاده از روش درماني چند دارويي (MDT) طبق برنامه سازمان جهاني بهداشت، موجب شد تا به هدف حذف جذام، دست يابيم به طوري كه در سال 1374 تعداد موارد گزارش شده فقط 93 مـورد بـوده كه تحت درمان چند دارويي، قرار گرفته‌اند. براي مقابله بهتر با بيماري. سياست كشور مبتني بر مراقبت فعال نقاط جغرافيايي و جمعيت‌هاي پرخطر و تقويت بيماريابي و درمان در اين نقاط و آموزش جامعه براي از بين بردن باورهاي نادرست در مورد بيماري جذام مي‌باشد.

جدول 1ـ وضعيت جذام در خاور ميانه تا سال 2003 (طبق گزارشWHO)
كشور	شيوع نقطه اي	موارد كشف شده در سال 2002	شيوع در هر 10 هزار نفر جمعيت	موارد كشف شده در هر 100000 نفر جمعيت
Afghanistan	222	19	0/1	0/1
Bahrain	36	6	0/6	1/0
Djibouti	27	2	0/4	0/3
Egypt	2405	1318	0/3	1/9
Iran	326	82	0/0	0/1
Jordan	0	0	-	-
Kuwait	0	12	-	0/6
Libya	8	7	0/0	0/1
Morocco	340	60	0/1	0/2
Oman	6	8	0/0	0/3
Pakistan	1983	1202	0/1	0/7
Qatar	7	7	0/1	1/1
Saudi Arabia	28	39	0/0	0/2
Somalia	447	151	0/4	1/4
Sudan	1639	1361	0/5	4/5
Syria	3	3	0/0	0/0
Yemen	422	388	0/2	2/1

نقشه 1 ـ وضعيت جذام در سطح جهان و ايران

29 ـ برنامه ريشه كني فلج اطفال

اين برنامه با هدف ارتقاء و حفظ پوشش بالاي ايمنسازي (ايمنسازي تكميلي، برگزاري روزهاي ملّي ايمنسازي و لكه گيري) انجام مي‌گيرد. به نظر مي‌رسد گردش ويروس بومي فلج اطفال قطع يا محدود شده باشد كه با توجه به پوشش واكسيناسيون، لكه گيري در مناطق پرخطر، خصوصا شهرهاي مرزي، اين برنامه دنبال مي‌شود.

30 ـ نظارت بر جمع آوري، دفع بهداشتي مواد زائد و كنترل ناقلين

اين برنامه با هدف كاهش و كنترل آلودگي آب، خاك، هوا و همچنين كنترل بيماري‌هاي منتقله انجام مي‌گيرد. در حال حاضر جمع آوري و حمل زباله در شهرها به طور مستمر و در روستاها به شكل سنتي و غيرمكانيزه انجام مي‌شود و دفع زباله در كشور غالبا به صورت دفن در زمين و در مناطقي كه به علّت بالا بودن سطح آب زير زميني دفع زباله، مشكل است از طريق سوزاندن و تلنبار كردن، اقدام مي‌گردد. ضمنا در مبارزه با يكي از ناقلين خطرناك (موش) در تهران در مرحله اوّل 20% جمعيت موش‌ها و در مرحله دوّم، 60% آن كاهش يافته است.

31 ـ برنامه پيشگيري از كمبود يد و تجويز قطره آهن

اين برنامه با هدف ارتقاء سطح سلامت مردم و پيشگيري بيماري‌ها با تغذيه خوب و مناسب، اجرا مي‌شود و يكي از برنامه هاي موفق دفتر بهبود تغذيه، پيشگيري از كمبود يد بوده و با توجه به اينكه يكي از عوارض كمبود يد، شيوع گواتر است و شواهد اينگونه نشان مي‌دهد كه در سال 1368 حدود 15 ميليون نفر در معرض خطر قرار داشته‌اند و در حال حاضر اين رقم به يك سوم رسيده است. از طرح‌هاي موفق ديگر اين دفتر، تجويز قطره آهن از 6 ماهگي است كه همراه غذا جهت كودكان، مصرف مي‌شود و به زنان باردار نيز توصيه شده است كه از ماه چهارم حاملگي تا سه ماه بعد از زايمان، قرص آهن را به طور مرتب مصرف نمايند.

منابع

مدارك موجود در مركز مديريت بيماري‌هاي كشور، سال 1385

فهرست جلد اوّل كتاب

آكروبات (PDF)

ابتداي صفحه