|
|
|
|
|
|
كلّيات بهداشت محيط
دكتر عليرضا مصداقي نيا ـ
دكتر رامين نبي زاده
دانشكده بهداشت دانشگاه علوم پزشكي تهران
اهداف
درس
انتظار ميرود فراگيرنده، پس از گذراندن اين درس، بتواند :
Ø بهداشت محيط را تعريف نمايد Ø عوامل محيط و هدف اساسي بهداشت محيط را شرح دهد Ø لزوم آشنايي ساير افراد ( افرادي با تخصصها و مهارتهايي به جز بهداشت
محيط) را با كليات بهداشت محيط بيان كند Ø بيماريهاي منتقله توسط آب و مواد غذايي را با توجه به عامل بيماريزا،
مخزن بيماري و راه هاي سرايت آنها از محيط توضيح دهد Ø بيماريها و عوارضي را كه عوامل محيطي نظير آب، هوا و حشرات و جوندگان در
آنها نقش دارند، توضيح دهد Ø راهبرد “بهداشت محيط” را در
كنترل بيماريها توضيح دهد Ø معيارهاي هر يك از اجزاي ساختاري راهبرد “بهداشت محيط” در كنترل بيماريها را بيان كند Ø چالشهاي عمومي و تخصصي بهداشت محيط و حوزه هاي عملكرد آنها را بيان كند Ø
با كسب شناختي كلي از بهداشت محيط در تحقق
اهداف آن مشاركت نمايد |
واژه هاي كليدي
بهداشت
محيط، بهسازي، بيماريهاي ناشي از محيط، آب، هوا، مواد زايد، مواد غذايي
بيان مسئله
به طور كلي
“محيط” به مجموعه اي از عوامل و شرايط خارجي و
تاثيرات وارده ناشي از آنها بر زندگي يك موجود زنده اطلاق ميگردد. طبق اين تعريف
محيط شامل هوا، آب و خاك و روابط بين آنها و كليه موجودات زنده ميباشد. بر اين
اساس هدف “بهداشت محيط” كنترل كليه عواملي است كه
بالقوه و بالفعل تاثيرات سويي بر بقاء و سلامتي انسان اعمال ميكنند. براي رسيدن
به اين هدف، بهره گيري از دانش زيست محيطي و نيز كاربست اصول مهندسي به منظور
كنترل، اصلاح و بهبود عوامل فيزيكي، شيميايي و زيستي محيط جهت حفظ و ارتقاء سلامتي
و رفاه و آسايش انسان ضرورت مييابد. از ديدگاه كاربردي نيز ميتوان بهداشت محيط
را بدين شرح تعريف كرد : “بهداشت محيط،
تكوين نظم يافته، ارتقاي و اجراي معيارهايي است
كه شرايط خارجي مسبب بيماري، ناتواني و سلب آسايش از انسان را كنترل ميكنند. در
اين مجموعه معيارهاي ساختار يافته علاوه بر حفظ سلامت و ايمني، جنبه هاي زيبايي شناختي نيز متناسب با نيازها و
انتظارات جامعه هدف گنجانده ميشود.”
بر اين
اساس مهمترين هدف بهداشت محيط، مطالعه عوامل محيطي
مضر براي سلامتي انسان و تشخيص و پيشگيري، رفع و كنترل اثرات سوء ناشي از اين
عوامل تلقي ميگردد. بهداشت محيط به طور موكّد سلامتي انسان و بهداشت مردم را به
عنوان هدف اصلي پيگيري ميكند و كيفيت محيط و حفظ سلامتي اكوسيستمها را به طور
غيرمستقيم مورد توجه قرار ميدهد.
بر اين
اساس ميتوان اصلي ترين محورهاي فعاليت بهداشت محيط را به صورت زير بيان نمود.
·
بررسي و تعيين مكانيسمهاي بيماريهاي
منتقله توسط محيط و نحوه پيشگيري و كنترل آنها
·
تامين آب و مواد غذايي سالم
·
تصفيه و دفع بهداشتي فاضلابها
·
دفع و تصفيه مواد زايد جامد و سمي
·
كاهش آلودگي هوا، آب،مواد غذايي
و صدا
·
كنترل عوامل مخاطره آميز محيط كار
توسعه جمعيت،
رشد چشمگير در شاخه هاي مختلف توسعه نظير صنعت، كشاورزي، حمل و نقل و غيره،
افزايش نيازها و بسياري از عوامل
جانبي ديگر باعث شده اند تا مشكلات بهداشت محيط نيز در مقياس گسترده تري مورد توجه
قرار گيرد. امروزه جهت تحقق اهداف بهداشت محيط صرفا نميتوان به توان فكري و
اجرايي متخصصين اين رشته متّكي بود. حل مشكلات بهداشت محيط در چهارچوب
شرايط كنوني و آتي، نيازمند مشاركت ساير گروههاي تخصصي (با مهارتها و تخصصهايي به
غير از بهداشت محيط) و همچنين دخالت
فعال و همكاري اقشار مختلف مردم است.
از اين
رو ارائه تصوير كلي از بهداشت محيط
و دامنه عملكرد آن جهت ارتقاي آگاهي و آشنا كردن ساير افراد به منظور جلب مشاركت آنها در حل مشكلات
بهداشتي از اهم موارد تلقي ميگردد و لذا در اين گفتار، كلياتي جهت ايجاد يك
زيرساختار منسجم فكري از راهبردها، دامنه فعاليت، محورهاي كاركرد و معيارهاي بهداشت محيط از نظر خواهند گذشت.
بيماريهاي
منتقله از محيط
با توجه به
اينكه تامين و حفظ سلامتي انسان هدف اصلي بهداشت محيط ميباشد، شناخت و كنترل
عوامل بيماريزا و نحوه انتقال آنها از محيط به انسان از مباحث اصلي در اين مقوله
است. بيشترين سهم بيماريهاي منتقله توسط محيط مربوط به آب و مواد غذايي است. طبقه
بندي اين بيماريها، عوامل، مهمترين مخازن و نيز راه هاي معمول سرايت آنها به طور
خلاصه در جدول (1) ارائه شده است.
همچنانكه در اين جدول ملاحظه ميشود، بسياري از بيماريهاي عفوني و همچنين برخي از
بيماريهاي غيرواگير ميتواند از طريق آب و مواد غذايي به انسان منتقل گردد. برخي
از اين بيماريها مرگ و مير بالايي به بار آورده و در مدت زمان كوتاه ممكن است طيف
وسيعي از جامعه را مبتلا كند. برخي ديگر نظير مسموميتهاي مزمن توسط فلزات سنگين و
سموم ممكن است در اثر تماس دراز مدت سبب بروز سرطانها و اختلال ژنتيكي در نسلهاي
آتي شود. از بين عوامل محيطي بيشترين سهم بيماريهاي منتقله مربوط به آب، هوا، و
حشرات و جوندگان (ناشي از دفع نادرست مواد زايد) ميباشد. ذيلا به تفكيك به بيماريهاي
منتقله توسط اين عوامل خواهيم پرداخت :
عوامل
بيماريزايي كه انسان را از طريق آشاميدن آب آلوده مبتلا ميكنند، در جدول (2)
فهرست شده اند. در اين جدول علاوه بر عامل بيماريزا، اهميت بهداشتي، پايداري در
آب، مقاومت در برابر كلر، دوز نسبي بيماريزا و همچنين نقش مخزن حيواني ارائه شده
است. برخي از اين عوامل نظير سالمونلا، شيگلا، اشريشيا كولي پاتوژنيك، ويبريو
كلرا، يرسينيا آنتروكوليتيكا، كامپيلوباكتر ژژوني و كامپيلوباكتر كولي، ويروسها،
و انگلهايي نظير ژيارديا، كريپتوسپوريديوم، آنتاموبا هيستوليتيكا و دراكونكولوس
مديننسيس ميتوانند مخاطرات بهداشتي مهمي را سبب شوند.
بسياري از
اين عوامل بيماريزا گسترش جهاني داشته و خاص يك منطقه يا ناحيه نيستند، در حالي
كه برخي از آنها فقط مربوط به ناحيه و منطقه خاص ميباشند. حذف اين عوامل بيماريزا
از آب به دليل نرخ مرگ و مير بالا و سرعت انتشار اين بيماريها در جامعه، از
اولويت خاصي برخوردار است. برخي از عوامل بيماريزا در آب موسوم به عوامل فرصت
طلب، از اهميت نسبي كمتري برخوردارند. اين عوامل در شرايط عادي، بيماريزا تلقي
نميشوند و صرفا افراد دچار اختلال سيستم ايمني و سالمندان را تهديد ميكنند (3).
بيماريهاي منتقله
توسط آب
الف – بيماريهاي منتقله توسط آب (Water Borne Diseases)
در اين
طبقه بيماريهايي گنجانده ميشوند كه عامل اصلي بيماري در آب بوده و از طريق بلع
به انسان منتقل ميشود. وبا، حصبه، شبه حصبه و بسياري از بيماريهاي عفوني ديگر در
اين زمـره قرار ميگيرند. بهبود كيفيت آب و عدم استفاده از ديگر منابع غيربهداشتي
آب حتي به طور موقت، ميتواند در از بين رفتن اين بيماريها نقش بسزايي ايفا
نمايد.
جدول 1 ـ خصوصيات
بيماريهاي منتقله توسط آب و مواد غذايي (1)
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
ادامه جدول 1 ـ خصوصيات
بيماريهاي منتقله توسط آب و مواد غذايي
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
ادامه جدول 1 ـ خصوصيات
بيماريهاي منتقله توسط آب و مواد غذايي
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
ادامه جدول 1 ـ خصوصيات
بيماريهاي منتقله توسط آب و مواد غذايي
|
جدول 2 ـ مهمترين عوامل بيماريزاي منتقله به انسان
از طريق آشاميدن آب (3)
|
|
ب – بيماريهاي ناشي از عدم شستشوي كافي Diseases) (Water Washed
وقوع اين
بيماريها بيشتر به دليل عدم دسترسي به آب كافي است. از اين رو كميت آب بيش از
كيفيت آن دخيل ميباشد. بيماري تراخم مثال خوبي از اين گروه از بيماريها است. افزايش
كمّي مقادير آب مصرفي و بهبود شرايط دسترسي و قابل اعتماد و بهداشتي بودن آبهاي
مورد مصرف در منازل و ارتقاي سطح بهداشت جامعه موثرترين راهكارهاي رفع اين گروه
بيماريها تلقي ميشود.
ج- بيماريهايي
كه آب در چرخه انتقال آنها نقش دارد(Water Based Diseases)
در اين
گروه بيماريهايي قرار دارند كه عامل بيماري دوره اي از زندگي خود را در درون بدن
ناقل آبزي سپري ميكند. شيستوزوميازيس مثال بارزي از اين گونه بيماريها است و
بديهي است كه كاهش تماس با آب آلوده، كنترل جمعيت ناقلين و كاهش آلودگي منابع آب
با مدفوع، راهكارهاي موثر كنترل اينگونه بيماريها هستند.
د- بيماريهاي
منتقله به وسيله حشرات ناقل مرتبط با آب (Water Related Insect Vectors)
در اين
گروه ناقل بيماري در دوره اي از زندگي آبزي بوده يا اينكه نزديك آب زيست ميكند.
مالاريا از بيماريهاي شاخص اين گروه است. بهبود شرايط آبهاي سطحي، حذف جايگاه هاي
پرورش و تكثير حشرات، كاهش ارتباط افراد با مكانهاي پرورش و تكثير حشرات و
استفاده از وسايل حفاظتي در كنترل اين بيماريها بسيار موثر هستند.
علاوه بر
عوامل بيولوژيكي، بسياري از مواد شيميايي نيز ميتوانند در كوتاه مدت يا درازمدت
عوارض سويي را در انسان ايجاد كنند. امروزه با تكيه بر مطالعات سم شناسي و
اپيدميولوژي گسترده در خصوص بسياري از عناصر و تركيبات شيميايي محدوديتها و
استانداردهايي وضع گرديده است. با رعايت استانداردهاي آب آشاميدني ميتوان از
بهداشتي و سالم بودن آب شرب اطمينان حاصل كرد. فهرست كامل اين عناصر و تركيبات
شيميايي در كتاب رهنمودهاي كيفيت آب آشاميدني از
انتشارات سازمان جهاني بهداشت، موجود است.
اخيرا فلزات سنگين،آفت كشها، باقيمانده پاك كننده ها و تركيبات جانبي
گندزداها بيش از پيش مورد توجه قرار گرفته اند. از اثرات سوء اين عوامل ميتوان به
سرطانزايي، جهشزايي، ناقص الخلقگي و سميت جنيني اشاره كرد.
بيماريهاي منتقله توسط هوا
بسياري از عوامل ميكروبي ميتوانند
از طريق هوا انسان را مبتلا سازند.
جدول شماره 3 فهرستي از اين بيماريها و عوامل آنها را معرفي ميكند.
علاوه بر
عوامل ميكروبي و بيولوژيكي ديگر بسياري از عوارض و بيماريها از طريق آلاينده هاي
فيزيكي و شيميايي از طريق هوا سلامتي انسان را تهديد ميكنند. آين آلاينده ها
عمدتا ذرات، منواكسيد كربن، اكسيدهاي گوگرد، اكسيدهاي ازت، سرب، هيدروكربورهـا و تركيبات
آلي خطرناك و فلزات سنگين هستنـد. اين آلاينده ها در
جدول 3 ـ مهمترين عوامل
بيماريزاي منتقله به انسان از طريق هوا (4)
|
عامل |
بيماري |
|
بيماريهاي
باكتريايي |
|
|
بروسلا ملي تنسيس |
بروسلوز |
|
مايكوباكتريوم توبركولوزيس |
سل |
|
پسودومونا مالي |
گلاندرز |
|
كلاميديا پسيتاسي |
پنوموني |
|
كلبسيلا پنومونيا |
پنوموني |
|
باسيلوس آنتراسيس |
آنتراكس ريوي |
|
استافيلوكوكوس آرئوس |
عفونت تنفسي استافيلوكوكي |
|
استرپتوكوكوس پيوژن |
عفونت تنفسي استرپتوكوكي |
|
لژيونلا |
لژيونلوزيس |
|
نايسريا مننژيتيديس |
عفونت مننگوكوكي |
|
يرسينيا پستيس |
طاعون |
|
سالمونلا تيفي |
تب تيفوئيد |
|
بردتلا پرتوسيس |
سياه سرفه |
|
فرانسيسلا تولارنسيس |
تولارمي |
|
كورينه باكتريوم ديفتريا |
ديفتري |
|
بيماريهاي
قارچي |
|
|
آسپرژيلوس فوميگاتوس |
آسپرژيلوزيس |
|
بلاستومايسيس درماتيديس |
بلاستوميكوزيس |
|
كوكسيديوئيدس ايميتيس |
كوكسيديوئيدو مايكوزيس |
|
كريپتوكوكوس نئوفورمنس |
كريپتوكوكوزيس |
|
هيستوپلاسما كپسولاتوم |
هيستوپلاسموزيس |
|
نوكارديا آستروئيدس |
نوكارديوزيس |
|
اسپوروتريكوم شنكه اي |
اسپوروتريكوزيس |
|
بيماريهاي
ويروسي |
|
|
ويروس آنفلوآنزا |
آنفلوآنزا |
|
بونياويروس |
تب هموراژيك |
|
هانتاويروس |
سندرم ريويهانتاويروس |
|
ويروس هپاتيت |
هپاتيت |
|
هرپس ويروس |
آبله مرغان |
|
پيكورنا ويروس |
سرما خوردگي و SARS |
|
فلاوي ويروس |
تب زرد |
|
فلاوي ويروس |
تب دانگ |
|
ويروس لاسا |
تب لاسا |
|
كوكساكي ويروس – اكوويروس |
پلورودايني |
|
فلبوويروس |
تب دره ريفت |
|
رابي ويروس |
روبلا |
|
موربيلي ويروس |
سرخك |
|
بيماريهاي
تك ياخته اي |
|
|
پنوموسيستيس كاريني |
پنوموسيستوزيس |
جدول 4 ـ مهمترين بيماريهايي كه از جوندگان به انسان انتقال
مييابند
|
راه
انتقال به انسان |
عامل |
بيماري |
|
گوارشي |
سالمونلا |
مسموميت غذايي سالمونلايي |
|
تماس و گوارشي |
لپتوسپيرا |
لپتوسپيروزيس |
|
كپك آلوده و هوا |
يرسينيا پستيس |
طاعون |
|
تماس شغلي |
يرسينيا سودوتوبركولوزيس |
شبه سل |
|
گزش توسط جوندگان |
اسپيريلوم ماينوس |
تب گزش موش |
|
كنه آلوده |
بورليا |
تب راجعه آندميك |
|
تماس شغلي |
فرانسيسلا تولارنسيس |
تولارمي |
|
تماس |
هيستوپلاسما كپسولاتوم |
هيستوپلاسموزيس |
|
تماس |
اسپروتريكوم شنكه اي |
اسپوروتريكوزيس |
|
گزش پشه خاكي |
ليشمانيا دنواني |
ليشمانيازيس ( ويسرال ) |
|
گزش پشه خاكي |
ليشمانيا تروپيكا |
ليشمانيازيس (جلدي) |
|
تماس با مدفوع مگس |
تريپانوزوما كروزي |
شاگاس |
|
ورود سركر از پوست |
شيستوزوما ژاپونيكوم |
شيستوزوميازيس |
|
گوارشي |
اكينوكوكوس |
هيداتيدوزيس |
|
ورود تخم از راه گوارش |
هيمنولپيس نا نا |
هيمنولپيس نانا |
|
ورود تخم از راه گوارش |
هيمنولپيس ديمينوتا |
هيمنولپيس ديمينوتا |
|
گوارشي |
آنژيواسترانژيلوس |
مننگوآنسفاليت |
|
گوارشي |
تريشينلا اسپيراليس |
تريشينوزيس |
|
كك آلوده |
ريكتزيا موزري |
تيفوس موشي |
|
هوا،شير، كنه |
كوكسيلا بورنتي |
تب Q |
|
گزش كنه آلوده |
ريكتزيا پرووازاكي |
انواع تيفوس كنه اي |
|
گزش مايت آلوده |
ريكتزيا آكاري |
آبله ريكتزيايي |
|
گزش مايت آلوده |
تسوتسوگاموشي |
تيفوس علف زار |
اثر گسترش فعاليتهاي انسان نظير تردد خودروها، صنايع، مصرف سوختهاي فسيلي جهت تامين انرژي و گرما و غيره حاصل ميشوند. بيشترين اثرات بهداشتي آلودگي هوا به بيماريهاي تنفسي مربوط ميشود كه شامل برونشيت، آمفيزم، سرطان ريه و غيره ميباشد. مطالعه تك تك آلاينده ها بر روي حيوانات نيز نشان داده است كه ممكن است در غلظتهاي بالا اثرات حادي بروز نمايد. به عنوان مثال ممكن است تاژكها از حركت باز ايستند و در نتيجه مكانيسم اصلي پاكسازي