ارزيابي ريسك مواد شيميايي در تماس‌هاي شغلي

 

دكتر منصور رضازاده آذري، مهندس ميرداود سيّدي

دانشگاه علوم پزشكي و خدمات بهداشتي درماني شهيد بهشتي

اهداف درس

واژگان كليدي

ريسك، خطر، ارزيابي، سميّت

مقدمه

مواد شيميايي مختلف خصوصيات و ميزان سميت متفاوتي دارند. مواجهه با مواد شيميايي سمي، مي‌تواند منجر به اثرات مختلفي شود كه شدت آنها با توجه به راه مواجهه (تنفسي، پوستي و گوارشي) و ميزان تماس، متفاوت خواهد بود.

در ارزيابي ريسك مواد شيميايي سمي، ميزان ريسك براي استفاده كنندگان، مشخص شده و اقدامات لازم براي محافظت پرسنل در برابر مواد شيميايي، پيشنهاد مي‌شود. بر اساس دستورالعمل‌ها و قوانين جاري كشور، كارمندان و كارگران صنايع بايستي در شرايط ايمن با مواد شيميايي مواجهه داشته باشند. در راستاي انجام اين وظيفه مهم، بايستي از كليه مواد شيميايي كه در محيط كار استفاده مي‌شوند، از طريق شناسايي و ارزشيابي مخاطرات آنها و روش‌هاي كنترلي اتخاذ شده، ارزيابي دقيقي به عمل آيد. لازم به ذكر است كه در اين ارزيابي‌ها تنها به خطر بيماري‌هاي ناشي از مواد شيميايي توجه مي‌شود و مخاطرات مربوط به قابليت اشتعال و انفجار اين مواد با استفاده از روش‌هاي جداگانه و خاص ارزيابي مي‌گردند.

اهداف

1)      به طور كلّي هدف از انجام ارزيابي ريسك مواد شيميايي عبارتست از : شناخت خطرات ناشي از تمام مواد شيميايي كه در محيط كار استفاده، انبار و يا حمل و نقل  مي‌شود.

2)      ارزيابي ميزان مواجهه كاركنان با مواد شيميايي خطرناك از طريق تنفسي، پوستي و گوارشي

3)      ارزيابي ميزان كفايت اقدامات كنترلي در دسترس

4)      مشخص كردن وظايفي (Task) كه ريسك بالايي براي سلامتي كاركنان دارند

5)      پيشنهاد اقدامات كنترلي مناسب براي حذف يا كاهش ريسك

 

نتيجه عملي و اصلي يك برنامه ارزيابي ريسك، تعيين «ضريب ريسك(Risk Rating) » مربوط به وظايف  مختلف است. وظايف فرآيندي بر اساس ضريب ريسك، رتبه بندي مي‌شوند و اين رتبه ها براي تعيين اقدامات كنترلي مرتبط، مورد استفاده قرار مي‌گيرند. بدون يك سيستم ارزيابي كه مخاطرات را بر اساس پتانسيل خطر آنها رتبه بندي مي‌كند، ممكن است زمان و منابع سازمان بر روي مواردي كه ريسك پايين دارند معطوف شده و از مواردي كه خيلي مهمتر هستند غافل گردند.

دامنه كاربرد

·        در اين راهنما، ارزيابي‌ها فقط مربوط به مخاطراتي است كه سلامتي كاركنان شاغل در محيط‌هاي كاري را تهديد مي‌كنند.

·        اين راهنما در مورد حمل و نقل مواد شيميايي سمّي و خطرناك اعم از مواد اوّليه، محصولات، تركيبات و محصولات جانبي قابل استفاده است.

·        راهنمايي لازم را در راستاي تصميم‌گيري در مورد اينكه چه كسي بايد ارزيابي‌ها را انجام دهد فراهم آورده و تعيين مي‌كند كه چه كارهايي بايد مورد ارزيابي قرار گيرند.

·        يك روش عمومي براي ارزيابي ريسك ناشي از انتشار يا توليد مواد شيميايي خطرناك طرح مي‌كند.

·        اقدامات لازم براي انجام يك ارزيابي را توصيف و ملزومات مستندسازي و ارزيابي‌هاي مجدد را تشريح مي‌كند.

·        ممكن است بوسيله متصديان امور ايمني و بهداشت صنعتي و ساير افرادي كه به نوعي درگير ارزيابي ريسك هستند استفاده مي‌شود.

·        ارزيابي مورد نظر مي‌تواند ريسك نسبي موجود را (چنانچه پارامتر‌هاي مورد نياز براي ارزيابي شناخته شده باشند ) مشخص كند. لكن، زماني كه اطلاعات معني دار در دسترس نباشند يا خطاهاي انساني در طي عمليات ارزيابي وجود داشته باشند، نتايج مي‌توانند سوال برانگيز باشند.

·        براي ريسك‌هاي مرتبط با نقص ماشين آلات، تجهيزات و سيستم‌هاي كنترل كه ممكن است به صورت تصادفي و از يك حادثه يا شبه حادثه ناشي شوند، توصيه نمي‌شود.

·        همچنين براي ارزيابي ريسك مخاطراتي كه متوجه همسايگان صنعت و محيط زيست است توصيه نمي‌گردد.

·        اين ارزيابي در مورد افرادي كه حساسيت خيلي بالايي دارند، نبايد بكار برده شود.

·        اين ارزيابي براي تماسهاي پوستي و گوارشي پيشنهاد نمي‌شود. لكن نمونه محاسبات مربوط به مواجهه پوستي در پيوست1 آمده است.

  تعاريف

ü     خطر (Hazard) ، يك واژه كلّي براي هر مقوله اي است كه پتانسيل ايجاد صدمه را، داشته باشد. خطر ماده شيميايي، مربوط به توانائي ايجاد مسموميت بوده و تابع ميزان سميت آن است.

ü     ريسك (Risk) ، ريسك واژه اي است، كه براي پيش بيني احتمال وقوع اثرات نامطلوب يك تركيب شيميايي يا ساير مخاطرات بكار برده مي‌شود.

ü     ارزيابي ريسك(Risk Assessment) ، به شناسايي و تعيين كميت ريسك حاصل از كاربرد يك تركيب شيميايي، با در نظر گرفتن اثرات مضر آن بر روي پرسنل و با احتساب  ميزان، راه ورود به بدن  و مدت زمان مواجهه اطلاق مي‌شود.

ü     سمّي (Toxic) ، صفت يك ماده شيميايي است كه مبيّن خاصيت آسيب رساني آن به موجودات زنده مي باشد.

ü     سميّت(Toxicity) ، ميزان آسيب رساني يك ماده شيميايي به موجودات زنده را بيان مي كند.

  روش ارزيابي نيمه كمي ريسك

            با توجه به اهميّت موضوع ريسك، روش‌هاي مختلفي براي ارزيابي ريسك مواد شيميايي از طرف سازمان‌هاي مرتبط با مسائل ايمني و بهداشت صنعتي ارايه شده است. در اين روش، ابتدا خطرات ناشي از مواد شيميايي مشخص، سپس با در نظر گرفتن ميزان يا احتمال مواجهه،  ميزان ريسك محاسبه مي‌گردد و در مرحله بعد  اقدامات كنترلي لازم، براي كاهش ريسك‌هاي مرتبط معرفي و اولويت بندي مي‌شوند.

            روش ارزيابي نيمه كمي ريسك در يازده مرحله انجام مي پذيرد:

Ø     حمايت وتعهد مديريت

1 ـ تشكيل يك گروه كاري

Ø     مشخص كردن مخاطرات  و تعيين ضريب آنها

2 ـ تجزيه فرآيند به وظايف كوچكتر

3 ـ شناسايي مواد شيميايي

4 ـ تعيين ضريب مخاطره(Hazard Rating)

5 ـ انجام بازرسي و مصاحبه از مسؤولان و پرسنل

Ø     ارزشيابي ميزان مواجهه

6 ـ جمع آوري اطلاعات مربوط به طول مدت مواجهه و تكرار آن

7 ـ تعيين ضريب مواجهه(Exposure Rating)

Ø     ارزيابي ريسك

8 ـ تعيين ضريب ريسك(Risk Rating)

9 ـ اجراي عمليات اصلاحي

10 ـ مستند سازي ارزيابي

11 ـ بازنگري ارزيابي

 

            براي انجام ارزشيابي مواجهه سه روش وجود دارد. ارزياب مي‌تواند ميزان مواجهه واقعي را براي تعيين ضريب مواجهه (ER) و نهايتاً سطح ريسك به كار ببرد. اگر ميزان مواجهه واقعي قابل دسترس نبود، فاكتور‌ها يا پارامتر‌هاي مواجهه مي‌توانند براي تعيين شاخص و ضريب مواجهه مورد استفاده قرار گيرند. براي ارزيابي ريسك ناشي از تماس با مواد شيميايي در مرحله طراحي كارخانه يا فرآيند، ممكن است ميزان مواجهه با استفاده از فرمول‌هاي تئوريك و تجربي تخمين زده شود.

مراحل ارزيابي ريسك

 

 

فلوچارت 1 ـ فرآيند ارزيابي ريسك

مرحله 1 ـ تشكيل گروه كاري

يك گروه كاري شامل نمايندگاني از هر دو طرف مديريت و كارگران است كه اين افراد صلاحيت و شايستگي همكاري در اين زمينه را دارند. فرد شايسته مي‌تواند يك كارمند يا هر شخصي باشد كه آموزش‌ها و تجارب لازم را در زمينه مواد مخاطره آميز، ارزيابي و مديريت ريسك داشته باشد. همچنين يك مشاوره ايمني يا متخصص بهداشت صنعتي براي انجام ارزيابي ريسك بايستي استخدام شود.

بين مديريت و كاركنان بايستي همفكري و همكاري كامل وجود داشته باشد. كاركناني كه واقعاً درگير كار هستند و كار را انجام مي‌دهند كمك شاياني مي‌توانند در اين زمينه داشته باشند. حضور كاركنان و نمايندگان آنها در كميته هاي مربوطه مي‌تواند در بدست آمدن اطلاعات در زمينه مواد مورد استفاده در وظايف، روش‌هاي انجام وظايف و راه هاي مختلف مواجهه با اين مواد بسيار مفيد ومؤثر باشد. مديريت بايستي درگير انجام ارزيابي ريسك شده و براي اجراي اقدامات اصلاحي و كنترلي در راستاي مديريت ريسك مصمم باشد.

مرحله 2 ـ تجزيه فرآيند به وظايف كوچكتر

تقسيم بندي و تجزيه فرآيندها به ترتيب زير صورت مي‌گيرد :

 

·        كارخانه به واحدهاي كوچكتر تقسيم بندي مي‌شود؛

·        هر واحد به فرآيند‌هاي كوچكتر تقسيم بندي مي‌شود ؛

·        هر فرآيند به وظايف كوچكتر تقسيم بندي مي‌شود؛

·        كارگران با توجه به موقعيت مكاني و وظايف كاري گروه بندي مي‌شوند؛

·        براي مشاغلي كه نياز به تحرّك در كارخانه دارند، مشاغل آنها به صورت خاص مورد ملاحظه قرار مي‌گيرد؛

·        از اينكه تمام كاركناني كه با مواد شيميايي مواجهه دارند اعم از كاركنان توليد، تعمير و نگهداري، تحقيق و توسعه، پيمانكاران و ماموران نظافت، مد نظر قرار گرفته اند اطمينان حاصل مي‌شود.

 

براي پيگيري اجراي برنامه ها و اطمينان از اينكه تمام محيط‌هاي كاري پوشش داده شده اند، لازم است كليه محيط‌هاي كاري، مورد بازديد قرار گيرند. وظايف معمولاً به صورت فيزيكي يا جغرافيايي از هم جدا شده اند. نمودار‌هاي جريان فرآيند (PFD) و نمودار‌هاي ابزار دقيق فرآيند (PID) مي‌توانند براي مشخص كردن وظايف در ارزيابي ريسك بكار برده شوند. براي مثال، يك كارخانه ممكن است يك واحد اختلاط اوّليه، يك واحد كنترل كيفيّت و يك واحد بسته بندي داشته باشد. در واحد اختلاط اوّليه، فرآيندهايي نظير اختلاط، آماده سازي مقدماتي و تطبيق رنگ‌ها وجود دارد. فرآيند اختلاط خود شامل وظايفي نظير جمع آوري مواد اوّليه، توزين، ريختن مواد اوّليه در داخل تانك، به هم زدن دستي و يا اتوماتيك، نمونه برداري و كنترل است.

 

وظايف حاصل از تجزيه فرآيند‌هاي كاري در فرم شماره 1 ثبت مي‌شود.

مرحله3 ـ شناسايي مواد شيميايي

تمام مواد شيميايي كه استفاده يا توليد مي‌شوند نظير مواد اوّليه، بينابيني، محصولات اصلي و فراورده هاي جانبي بايستي مشخص شوند. يك ماده شيميايي ممكن است به يكي از شكل‌هاي جامد، مايع، گاز، بخار، غبار، ميست يا فيوم باشد. همه مواد شيميايي، بدون توجه به سيستم‌هاي كنترلي كه ممكن است در محل وجود داشته باشد و آنها را تخليه كند بايستي مدنظر قرار گيرند.

 

شناسايي مواد شيميايي مي‌تواند از راه هاي زير انجام گيرد:

·        با توجه به ليست مواد موجود در انبار، صورت موجودي، دفـــتر ثبت، شناسنامه ايمني مــــواد شيميايي (MSDS) و بر چسب ظروف

·        بازديد همه محل‌هايي كه مواد شيميايي انبار يا مصرف مي‌شوند

·        توجه كردن به موادي كه ممكن است در طول فرآيند كاري توليد شوند مانند واسطه ها

·        محصولات جانبي، محصولات نهايي و كليه عواملي كه از فرآيند بيرون مي‌‌آيند، نظير پسماند‌ها (جامد و مايع)، ضايعات و تركيبات ناپايدار.

·        توجه كردن به همه موادي كه در حين عمليات‌هايي نظير راه اندازي آزمايشي، تعميرات و نگهداري بكار برده مي‌شوند و يا بوجود مي‌آيند.

·        براي مثال فرم‌آلدئيد ممكن است كه در طول عمليات ريخته گري تزريقي انتشار يابد و يا اتيل استات كه براي چربي‌زدايي و تميز كردن ماشين‌هاي ريخته گري تزريقي به كار برده مي‌شود، منتشر گردد. بنابراين مواد شيميايي مذكور بايستي در ارزيابي ريسك، مد نظر قرار گيرند.

·        ماده يا مواد شيميايي مشخص شده براي هر وظيفه د ر فرم شماره 1 ثبت مي‌شود.

 

مرحله 4 ـ تعيين ضريب مخاطره

پس از شناسايي مواد شيميايي مصرفي و توليدي در هر وظيفه، ضريب مخاطره اين مواد مشخص مي‌گردد. مخاطرات ناشي از يك ماده شيميايي به ميزان سميّت و نحوه مواجهه بستگي دارد. ضريب مخاطره مي‌تواند با توجه به تأثيرات سمّي مواد شيميايي تعيين گردد (جدول 1). روش ديگر تعيين ضريب مخاطره از طريق دوز كشنده (Lethal Dose 50% = LD₅₀) و غلظت كشنده (Lethal Concentration 50% = LC₅₀) مواد شيميايي است (جدول 2). لازم به ذكر است كه اطلاعات ذكر شده در جداول را مي‌توان از شناسنامه ايمني مواد شيميايي  (MSDS) بدست آورد.

 

             ضريب مخاطره مربوط به مواد در فرم شماره 1 ثبت شده است.

جدول 1ـ ضريب مخاطره

 

 

 

جدول 2 ـ ضريب مخاطره بر حسب سميت حاد

 

 

 مرحله 5 ـ انجام بازرسي و مصاحبه

يك بازرسي دقيق بر طبق وظايف كاري ليست شده در فرم شماره 1 انجام دهيد و در حين بازرسي با كاركنان مصاحبه كنيد. هدف از مصاحبه، پيدا كردن همه وظايف ليست شده در فرم 1 است و اينكه آيا همه كاركنان مد نظر قرار گرفته شده اند. به اين ترتيب براي ارزيابي اينكه آيا همه كارگران با مواد شيميايي سمّي و مضر مواجهه داشته اند، ضروري است كه با كاركنان شاغل با توجه به تجربه كاري و روش اجرايي آنها صحبت شود. به عنوان مثال، آنها مي‌توانند تشريح كنند كه در حين تعمير و نگهداري، كمبود نيروي انساني، تغيير در تعداد افراد يا مقدار توليد چه اتفاقي مي‌افتد و اين تغييرات روي مواجهه با مواد شيميايي سمّي و مضر چه تأثيري مي‌گذارد.

اگر يك شغل، فرآيند يا واحد كاري جديد طراحي و برنامه ريزي شده ولي هنوز به بهره برداري نرسيده است، ارزشيابي فرآيند‌هاي كاري مرتبط الزامي است و آن بايستي در فرم شماره 1 اضافه شود. يك چك ليست براي بازرسي در پيوست شماره 3 آمده است. اين چك ليست بازرسي حول چهار محور زير طراحي شده است :

1)      واحد كاري كه در آن مواد شيميايي سمّي مصرف يا توليد مي‌شوند

2)      شكل انجام كار

3)      نحوه انتشار آلودگي

4)      مناطق مربوط به آلودگي

 مرحله 6 ـ جمع‌آوري اطلاعات طول مدت مواجهه و تكرار آن

            براي كارگراني كه در معرض مواد شيميايي سمّي قرار مي‌گيرند، ميزان مواجهه با توجه به مقدار، تكرار، راه و طول مدّت مواجهه تعيين مي‌شود. اگر نتايج نمونه برداري از هوا براي وظايف معين قابل دسترسي هستند، فرم a2 بايستي مورد استفاده قرار گيرد. جايي كه نتايج نمونه برداري از هوا موجود نيست، فاكتور‌هاي مواجهه مي‌توانند براي محاسبه ضريب مواجهه مورد استفاده قرار گيرند و پارامتر‌هاي مربوط در فرم b2 ثبت مي‌شود.

فرم a2 (نتايج پايش هوا قابل دسترسي هستند)

در فرم a2، طول مدت يك وظيفه خاص بايستي مشخص شود. اگر طول مدت وظيفه كمتر از 8 ساعت بود، تكرار وظيفه بايستي تعيين شود. براي مثال، وزن كردن يك ماده اوّليه در حدود 2 ساعت زمان ميبرد (2D=)، اما اين كار دو بار در روز و 10 بار در هفته تكرار مي‌شود (week/10F=). ريخته گري تزريقي در سراسر طول شيفت كاري انجام مي يابد، بنابراين طول مدت وظيفه 8 ساعت است (8D=) و تكرار آن يك بار در روز و 5 بار در هفته است (week/5F=).

اگر مواجهه به دو يا چند ماده شيميايي (كه تاثيرات آنها بر سلامتي مشابه است) وجود دارد. رديفي كه مربوط به "ماده شيميايي با تاثيرات مشابه" است را با علامت"Y" ( به منزله تاييد) پر كنيد. اطلاعات مربوط به تاثيرات مواد شيميايي بر سلامتي مي‌تواند از طريق شناسنامه ايمني مواد شيميايي (MSDS) بدست آيد.

فرم b2 (نتايج پايش هوا در دسترس نيست)

             در فرم b2، پنج فاكتور فشاربخاريا اندازه ذرات، نسبت آستانه بويايي به حد مجاز مواجهه[1]، ميزان كنترل، مقدار ماده شيميايي مورد مصرف و ساعت كاري با توجه به جدول 3 (جدول تعيين شاخص مواجهه) (Exposure Index) مشخص و ثبت مي‌گردد. تعيين تمام فاكتور‌هاي فوق الذكر الزامي نيست و با توجه به اطلاعات موجود، پارامتر‌هاي قابل دسترسي بكار برده مي‌شوند، ولي مطمئناً هر چه تعداد شاخص‌هاي استفاده شده بيشتر باشد جوابي دقيق تر بدست خواهد آمد.

مرحله 7 ـ تعيين ضريب مواجهه

ضريب مواجهه هم مي‌تواند از طريق تعيين سطح مواجهه واقعي و هم مي‌تواند از طريق تعيين شاخص‌هاي مواجهه بدست آيد.

الف ـ تعيين ضريب مواجهه با استفاده از تعيين سطح مواجهه واقعي

مواقعي كه نتايج حاصل از نمونه برداري و پايش هوا قابل دسترسي باشد، متوسط وزني ـ زماني هفتگي مواجهه () با استفاده از رابطه زير تخمين زده مي‌شود.

(1)                                                       

كه در آن :

              ميزان مواجهه هفتگي (يا )

              تكرار مواجهه در هفته ( تعداد در هفته )

               شدت مواجهه (يا  )

              متوسط ساعت كار در هفته (40 ساعت)

                متوسط طول مدت هر مواجهه (ساعت)

            در رابطه (1) فرض شده است كه در زمانيكه وظيفه انجام نمي‌شود هيچگونه مواجهه اي وجود ندارد. اين فرضيه بايستي در مورد هر وظيفه اي كه تحت بررسي قرار مي‌گيرد، مدنظر باشد تا صحت محاسبات تاييد گردد.

 

ضريب مواجهه (ER) :

            مقدار مواجهه (E) كه از رابطه بالا بدست آمد با مقادير مواجهه مجاز بلند مدت (PEL) مقايسه مي‌شود سپس ضريب مواجهه(ER) از طريق جدول زير تعيين مي‌شود:

جدول 3  ـ ضريب مواجهه

 

 

مواجهه مركب (Combined Exposure)

براي تماس با دو يا چند ماده شيميايي كه داراي اثرات مشابه هستند و در فرم a2 با استفاده از حرف Y (تاييد اثرات تجمعي) به آنها اشاره شده است، بايستي ميزان مواجهه مركب () طبق رابطه زير محاسبه گردد :

                       (2)

كه در آن :

 ميزان مواجهه ( يا )

 ميزان مواجهه مجاز مربوطه ( يا )

مواجهه هاي بيشتر از 40 ساعت در هفته:

          ميزان مواجهه مجاز بلند مدت (PEL) بايستي كه براي مواجهه هاي بيشتر از 40 ساعت در هفته كاهش داده شود. فاكتور كاهش هفتگي (F) كه بايستي از ميزان مواجهه مجاز بلند مدت (PEL) كسر گردد و مقدار آن از طريق رابطه زير بدست مي آيد:

                   (3)        

                                                     (4)

ساعات كاري در هفته(ساعت)

فاكتور كاهش هفتگي

ميزان مواجهه مجاز تصحيح شده ( يا )

 

            رابطه بالا از يك ديد محافظه كارانه اي استفاده مي‌كند و مقادير استاندارد را خيلي پايين مي آورد. روش‌هاي ديگري نظير مدل OSHA و مدل‌هاي مربوط به علم داروشناسي نيز وجود دارند. وقتي كه نياز به يك تعديل است، پيشنهاد مي‌شود با يك فرد شايسته مشورت شود تا از مناسب و قابل اجرا بودن تعديل اطمينان حاصل شود. بخاطر اينكه مدل‌هاي بيان شده اكثرا به صورت تئوري بوده و متكي بر فرضيات هستند ممكن است در مورد بسياري از مواد شيميايي صادق (عملي) نباشند،  مواد شيميايي بايد دقيقاً شناخته شوند و در مواقعي كه اطلاعات سم شناسي در مورد ماده شيميايي محدود است بايستي كاملاً مراقب بود. لكن، فوائد حاصل از تعديل حدود مواجهه مهم تر و بيشتر از ترديد در مدل‌هاي تعديل است. جاهائيكه فهرستي از كارهاي غير معمول در حال انجام است، نياز است كه تعديل حدود مواجهه بررسي شده  و مدلي كه بيشترين تناسب را داشته باشد انتخاب شود. براي تماس‌هاي كوتاه مدت و تا 15 دقيقه و يك بار در روز، شدت مواجهه بايستي با مقادير ميزان مواجهه مجاز كوتاه مدت  (PEL-Short Term) مقايسه شود.

            مقدار بدست آمده براي ضريب مواجهه (ER) را در فرم 3  ثبت كنيد.

ب ـ تعيين ضريب مواجهه با استفاده از تعيين شاخص‌هاي مواجهه

            زمانيكه نتايج حاصل از نمونه برداري و پايش هوا در دسترس نباشد، ضريب مواجهه مي‌تواند از طريق شاخص‌هاي مواجهه (EI) و با استفاده از رابطه زير بدست آيد:

                                    (5)

كه در آن:

 تعداد فاكتور‌هاي مواجهه استفاده شده است

            شاخص‌هاي مواجهه در يك مقياس عددي از 1 تا 5 و به ترتيب افزايش شدت مواجهه درجه بندي شده اند، به اين معني كه عدد 1 شدت مواجهه خيلي پايين، عدد 5 خيلي بالا و عدد 3 متوسط را نشان مي‌دهد.

جدول 4 ـ  شاخص و فاكتورهاي مواجهه

5	4	3	2	1	شاخص مواجهه فاكتور مواجهه
>100 mmHg	100 – 10 mmHg	10 – 1 mmHg	1 – 1/0 MmHg	1/0> mmHg	فشار بخار  يا قطر آئروديناميكي ذره
ماده خشك و ذرات ريز و پودري ميكرون10>	ماده خشك و ذرات ريز 0 10-10ميكرون	ماده خشك و ذرات با قطركمتر از 100 ميكرون	قطر بزرگ و ماده خشك	قطر بزرگ، توده يا ماده مرطوب
>2	2 – 1	1 – 5/0	5/0 – 1/0	1/0>	نسبت آستانه بويايي به حد مجاز مواجهه
كلاً بدون كنترل، محيط پرغبارتر	كنترل نا كافي، محيط پر غبار	كنترل كافي بدون نگهداري، غبار متوسط	كنترل كافي با نگهداري نامنظم	كنترل كافي با نگهداري منظم	ميزان كنترل آلاينده
مقدار متوسط، كارگران آموزش نديده براي حمل و كار >1000          كيلوگرم يا ليتر	مقدار زياد، كارگران آموزش ديده براي حمل و كار 1000-100  كيلوگرم يا ليتر	مقدار متوسط، كارگران آموزش ديده براي حمل و كار 100-10  كيلوگرم يا ليتر	مقدار كم مصرف 10-1 كيلوگرم يا ليتر	اغلب مقدار ناچيز   1 كيلوگرم يا ليتر	مقدار ماده مورد مصرف در هفته
40 -32 ساعت	32-24ساعت	24 -16  ساعت	16 – 8 ساعت	ساعت8>	ساعات كاري در هفته

 

            در رديف اول جدول فوق وقتي كه ماده شيميايي، يك مايع در دماي اتاق است، خطر مواجهه با آن بستگي به فشار بخار آن دارد كه مي‌تواند از روي شناسنامه ايمني ماده شيميايي (MSDS) بدست آيد. فشار بخار به دما بستگي دارد. وقتي كه فشار بخار يك مايع در دماي ديگري در MSDS ماده ثبت شده است، فشار بخار آن مي‌تواند با استفاده از رابطه آنتوان  (Antoine)محاسبه شود. در مورد يك ماده شيميايي جامد، خطر مواجهه تنفسي با آن بستگي به اندازه ذرات جامد دارد و براي قضاوت در مورد آن بايد بازديدهايي از محل كار انجام گيرد. اندازه ذرات از طريق محاسبه قطر آئروديناميكي بدست مي آيد و رابطه آن در زير آمده است :

                                                 (6)

 كه در آن :

   قطر آئروديناميكي

   قطر ذره

   وزن مخصوص توده ماده شيميايي

            علاوه بر فشاربخار يا قطر آئروديناميكي ذرات، ضريب مواجهه به ميزان مواجهه مجاز (PEL) و آستانه بويايي قابل تشخيص يك ماده شيميايي(OT) بستگي دارد كه مقادير آنها به ترتيب از پيوست 4 و5 قابل استخراج است و از روي رديف دوم جدول 4 در مورد آن قضاوت مي‌شود.

            احتمال مواجهه با يك ماده شيميايي با توجه به تمهيدات كنترل مهندسي موجود و ميزان كارايي آنها مشخص مي‌شود. طراحي خوب و اجراي مناسب يك سيستم تهويه موضعي خطر مواجهه با مواد شيميايي را خيلي كاهش خواهد داد و از سوي ديگر در يك فرآيند روباز با طراحي و نگهداري ضعيف مواجهه خيلي زيادي با ماده شيميايي اتفاق خواهد افتاد. اين اختلاف در رديف ميزان كنترل موجود ( رديف 3 جدول4) منعكس شده است.

            فرآيند محدود يا محصور و بدون تماس مستقيم، انتشار و رها سازي غير مشهود آلاينده ها، سرعت ربايش كافي در دهانه هود‌هاي تهويه موضعي نمونه هايي از اقدامات كنترلي كافي و مؤثر هستند. در اين روش ارزيابي تهيه و تدارك وسايل حفاظت فردي (PPE) جزو تدابير كنترلي محسوب نمي‌شوند.

            همچنين ميزان مواجهه با يك ماده شيميايي به مقدار ماده شيميايي استفاده شده و طول مدت مواجهه يا كار با ماده شيميايي بستگي دارد. اين موضوع به ترتيب در رديف‌هاي چهارم و پنجم جدول 4 نشان داده شده است. يك دوره كاري هفتگي (معمولاَ 40 ساعت) به عنوان اساس تعيين ضريب مواجهه در نظر گرفته شده است. همانطوريكه مقادير ميزان مواجهه مجاز (PEL)نيز بر مبناي تماسهاي 40 ساعته بنا نهاده شده اند.

مثال:

 

            گرد وغبار ريز پودر سيليس (5EI=) در حين عمليات وزن كشي توليد مي‌شود و اين وظيفه به مدت يك ساعت در روز و 7 ساعت در هفته (1EI=) انجام مي‌شود. بر اساس بازرسي‌هاي بصري گرد و غبار متوسطي در محيط وجود دارد (3EI=). مقدار استفاده شده كم است(2EI=)، مطلوب است مقدار ضريب مواجهه (ER).

 

ج ـ تعيين ضريب مواجهه با استفاده از تخمين^A

            اين بخش براي صنايعي كه در مرحله طراحي هستند قابل اجراست. تكنيك‌هاي ارزيابي ريسك با استفاده از روابط تئوري مي‌توانند به نتايج دقيقي منجر شوند. با اين حال، عدم دسترسي به پارامتر‌هاي موجود در فرمول‌ها، خطاي انساني و عدم دقت مي‌تواند منجر به نتايج سوال برانگيزي شود.

در اين روش ميزان مواجهه بر حسب ppm يا  محاسبه مي‌شود. ميزان مواجهه بدست آمده مي‌تواند با مقادير PEL (درازمدت) مقايسه شده و براي بدست آوردن ضريب مواجهه(ER) استفاده شود. لازم به ذكر است كه اگر مواجهه كمتر از 8 ساعت باشد، ميزان مواجهه بايستي قبل از مقايسه با حدود مواجهه مجاز درازمدت (PEL-Long Term) با استفاده از رابطه زير به متوسط وزني- زماني 8 ساعته () تبديل شود:

 

                                  (7)

كه در آن :

 غلظت مواجهه ppm يا

 زمان مواجهه مربوطه hr

 

رابطه پيش بيني مواجهه تنفسي- براي عمليات انتقال:

اين رابطه براي هر عمليات نقل و انتقال نظير بار كردن تانكر‌ها و بشكه ها مناسب مي باشد.

                             (8)

كه در آن:

غلظت آلاينده بر حسب ppm

فشار بخار بر حسب اتمسفر (atm)

مقدار  ضريب حاصل از تبديل واحد‌ها است.(براي تبديل به براي حجم(V)، تبديل واحدهاي پرشده در ثانيه به واحدهاي پرشده در ساعت براي ضريب پركنندگي  و به  براي ضريب تهويه(Q).

 

^A فرض مي‌شود، دماي مايع و دماي هوا با هم برابر هستند، اتلاف ماده ناچيز است، فقط يك منبع توليد آلودگي موجود است، شرايط پايدار حاكم است و قانون گازهاي ايدآل برقرار است. از ريخت و پاش طي عمليات پر كردن صرف نظر شده است.

^B ميزان ورودي براي تخمين‌هاي فرضي مقداري است كه در حدود مركزي گستره تعيين شده قرار مي‌گيرد.

^C روش پركردن مخازن، از پايين به بالا فرض شده است.

^D تخمين ميزان تماس به مراتب بيشتر از ميزان واقعي مواجهه شغلي انجام مي‌شود.

^E روش پركردن، همراه با تلاطم است.

^F ميزان تهويه در محيط باز بر حسب  (متر مكعب بر دقيقه) از سرعت تخميني باد (V) بر حسب متر بر ساعت محاسبه مي‌شود.

 

جدول 5 ـ مقادير ورودي پيش فرض

 

 

رابطه پيش بيني مواجهه تنفسي  ـ براي عمليات روباز^A:

اين رابطه مي‌تواند براي فرآيندهايي مانند تميز كاري يك تانك غوطه وري و شستشو، تميزكاري و چربي زدايي سطوح فلزات مورد استفاده قرار گيرد:

                                (9)

كه در آن :

 غلظت آلاينده بر حسب ppm

 فشاربخار، بر حسب اتمسفرatm

 وزن ملكولي، بر حسب

 

        اين معادله براي موادي قابل استفاده است كه فشار بخار آنها در حد كم تا متوسط باشد (يعني كمتر از 05/0 اتمسفر). مقدار 720 ضريب حاصل از تبديل واحد هاست. (تبديل  به براي ضريب تهويه(Q).

جدول 6 ـ مقادير ورودي پيش فرض

 

 

^A فرض مي‌شود دماي مواد و دماي هواي موجود در محل برابر با 298 كلوين و فشار هوا برابر يك اتمسفر باشد. سرعت جريان هوا مساوي  8/50 (100) در جهت موازي با استخر و مايع درون آن در نظر گرفته مي‌شود. ضمناً فرض مي‌شود كه شرايط پايدار حاكم است. گرماي مورد نياز براي تبخير بوسيله محيط اطراف تامين مي‌شود،پراكندگي و لبريز از لبه هاي استخر و در جهت جريان هوا ناچيز و قابل چشم پوشي است، هيچ گونه اختلاط در سطح روي استخر مايعات وجود ندارد، هيچ تهويه موضعي يا مانع فيزيكي در لبه هاي استخر وجود ندارد، قانون گاز ايده آل برقرار است.

^B ميزان ورودي پيش فرض براي تخمينهاي فرضي مقداري است كه در حدود مركزي گستره تعيين شده قرار ‌گيرد.

^C تخمين ميزان تماس به مراتب بيشتر از ميزان واقعي مواجهه شغلي، انجام مي‌شود.

^D براساس عمليات صنعتي، تخمين زده مي‌شود.

 

براي اطلاعات بيشتر در زمينه روش‌هاي ارزشيابي مواجهه بر اساس مدلهاي تعادل جرمي به مجله انجمن بهداشت صنعتي آمريكا (AIHA)، سال 1996، شماره 57 مراجعه كنيد.

 

تخمين ميزان مواجهه كارگر با مايعات داخل استخرهاي تبخير يا جوشش:

مدل پخش آلودگي به شكل استخري در نظر گرفته مي‌شود كه مواد شيميايي در داخل آن ريخته شده اند. معادله زير براي تخمين سرعت تبخير و فرار يك مايع از داخل يك ظرف روباز استفاده مي‌شود.

                                                     (10)

كه در آن :

 سرعت تبخير بر حسب

 وزن ملكولي آلاينده