مهمترين برنامه هاي كشوري مبارزه با بيماري هاي واگير

 

دكتر رضا لباف قاسمي

حوزه معاونت سلامت وزارت بهداشت

اهداف درس

 

مقدمه

            امروزه عليرغم گذار اپيدميولوژيك بيماري ها به علّت تغيير شرايط زندگي ازجمله شهرنشيني و صنعتي شدن و اهميّت يافتن بيماري هاي قلبي عروقي و ساير بيماري هاي ناشي از تجدّد (مدرنيسم) هنوز بيماري هاي واگير و عفوني، يكي از مهمترين بيماريهاي تهديد كننده سلامت جوامع بشري به ويژه جهان سوّم است و حتي در كشورهاي پيشرفته هم اگر برنامه هاي دقيق و مدوّني براي مبارزه با اين بيماري ها وجود نداشته باشد امكان بازپديدي آنها بسيار زياد خواهد بود. به همين جهت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي بر حسب اولويّت با توجه به معيارهاي شيوع، بروز، شدّت بيماري، مرگ و مير يا كُشندگي و همچنين امكان پيشگيري براي تعدادي از آن ها برنامه هاي مدوّن مبارزه را تدوين نموده است كه در سرتاسر كشور به اجرا گذاشته مي‌شود. در اين مختصر به تعدادي از اين برنامه ها در قالب عنوان برنامه، سابقه، اهداف، شاخص ها، وضعيت فعلي، روند آن در 5 سال اخير و ادامه برنامه، اشاره مي شود.

1 ـ عنوان برنامه: مبارزه با سياه زخم

2 ـ سابقه برنامه

در بخش دامپزشكي بدليل كشندگي بسيار بالاي بيماري سياه زخم در دام، بيماري از اولويّت خاصي برخوردار است، پراكندگي و تك‌گير بودن بيماري در انسان و اينكه از سال 1360 تاكنون بروز بيماري از 5/0 در صدهزار نفر افزايش نداشته و حتي در استان هايي كه بيشترين موارد را داشته اند از 3 مورد در صدهزار نفر، تجاوز نكرده است. از سال 1375 برنامه كنترل بيماري با هماهنگي ارگان هاي ذيربط تدوين گرديد كه حوزه اجرايي آن تمام مناطق آلوده كشور را شامل مي‌شود.

3 ـ اهداف برنامه

هدف كلّي

حفظ وضع موجود بيماري در كشور

 

اهداف اختصاصي

·        تقويت و گسترش هماهنگي بين بخشي

·        شناسايي مختصات اپيدميولوژيكي بيماري

·        آموزش جامعه و جلب مشاركت مردم در مورد راه هاي انتقال و پيشگيري بيماري

·        آموزش كاركنان بهداشتي

·        تقويت نظام پايش، ارزشيابي و مراقبت برنامه.

4 ـ شاخص هاي عمده برنامه

ميزان بروز بيماري در انسان

5 ـ وضعيت فعلي برنامه

در حال حاضر با توجه به اطلاعات موجود (سال 1381) ميزان بروز بيماري 4/0 درصـد هزار نفر مي‌باشد (203 نفر در كل كشور) بيشترين آلودگي در استان هاي زنجان و چهار محال و بختياري است.

 

نقاط قوت و فرصت ها

ارتقاء سيستم مراقبت و گزارش دهي، افزايش آگاهي كاركنان بهداشتي و جامعه، كنترل بيماري در دام به عنوان يكي از اولويّت هاي بخش دامپزشكي، افزايش هماهنگي بين بخشي خصوصا با دامپزشكي

 

نقاط ضعف و تهديدات

عدم همكاري و هماهنگي كامل بخش خصوصي در خصوص گزارش دهي بيماري، نبود پست هاي قرنطينه دامي بطور كامل به منظور نظارت بر ورود وخروج دام و فرآورده هاي آن در مرزهاي كشور، عدم هماهنگي بين استان هاي مرزي با كشورهاي همسايه در برنامه ريزي مشترك

6 ـ روند برنامه در 5 سال اخير

در سال 76، 267 مورد (ميزان بروز 44/0 درصد هزار نفر)

در سال 77، 220 مورد (ميزان بروز 36/0 درصد هزار نفر)

در سال 78، 203 مورد (ميزان بروز 33/0 درصد هزار نفر)

در سال 79، 290 مورد (ميزان بروز 46/0 درصد هزار نفر)

در سال 80، 269 مورد (ميزان بروز 41/0 درصد هزار نفر) مي‌باشد

7 ـ ادامه برنامه

·        با توجه به روند بيماري در انسان و اولويّت كنترل بيماري در دام در سازمان دامپزشكي به عنوان يك فرصت، برنامه مبارزه با سياه زخم همچنان ادامه دارد.

 

·        اولويّت برنامه و اجراي آن در سطوح مختلف محيطي و مياني وارتقاء هماهنگي بين بخشي مي‌توان به محقق شدن شاخص هاي برنامه در آينده كمك نمايد.

 

·        با ايجاد سيستم پايش و ارزشيابي، برنامه مورد بازبيني قرار گرفته تا بتوان نقاط ضعف و تهديدها را به نقاط قوت و فرصت ها تبديل نمود.

 

·        با توجه به ميزان بروز بيماري در كشور پس از كنترل بيماري نهايتا با تمهيدات لازم و هماهنگي بيشتر از طريق پژوهش، مي‌توان به حذف اين بيماري در كشور اقدام نمود.

 

1 ـ عنوان برنامه: مبارزه باCCHF   (Crimean-Congo Hemorrhagic Fever)

2 ـ سابقه برنامه

          هر چند بيماري، مربوط به حيوانات مي‌شود ولي موارد تك‌گير و همه گيري هاي ناگهاني اين بيماري، انسان ها را نيز گرفتار مي‌كند. انتشار جغرافيايي ويروس عامل ايجاد كننده بيماري مشابه ناقل آن يعني كنه بسيار گسترده است. كاركنان بهداشتي در مناطق بومي بايستي از وجود بيماري آگاه بوده و اقدامات كنترلي صحيحي عليه عفونت براي محافظت خود از خطر ابتلاي به عفونت بيمارستاني بعمل آورند. از سال 78 موارد بيماري به صورت پراكنده از استان هاي چهار محال و بختياري، آذربايجان غربي و خوزستان گزارش شد و در سال 79 و 80 همچنان از اغلب استان هاي كشور موارد مظنون گزارش شد.

 

 لذا بدليل اهميّت بيماري لزوم يك برنامه براي كنترل آن احساس شده كه حوزه اجرايي آن تمام كشور مي‌باشد.

3 ـ اهداف برنامه

كشف به موقع موارد CCHF و مراقبت

 

اهداف اختصاصي

·        تقويت و گسترش هماهنگي بين بخشي.

·        شناخت مختصات اپيدميولوژيكي بيماري.

·        تعيين ميزان وفور ناقل بيماري.

·        آموزش كاركنان بهداشتي و درماني در مورد راه هاي انتقال و پيشگيري.

·        آموزش جامعه.

·        تقويت نظام پايش ارزشيابي و مراقبت برنامه (گزارش دهي) 0

4 ـ شاخص هاي عمده برنامه

          بروز موارد مظنون ـ محتمل و قطعي

5 ـ وضعيت فعلي برنامه

          بروز موارد مثبت قطعي از سال 78 تاكنون از استان هاي سيستان و بلوچستان، اصفهان، گلستان، فارس، آذربايجان غربي، چهار محال و بختياري، خوزستان، يزد، لرستان و كردستان گزارش شده است.

نقاط قوت و فرصت ها

          وجود سيستم شبكه و ارتقاء سيستم مراقبت و گزارش دهي، همكاري تمامي مسئولين دانشگاه ها هماهنگي بسيار مطلوب بخش دامپزشكي ـ راه اندازي مركز تشخيص بيماري در كشور

 

نقاط ضعف و تهديدها

          وجود ابهامات در مورد راه هاي پيشگيري و كنترل بيماري به دليل جديد بودن و اينكه قبلا هيچ برنامه اي نداشته است. ـ عدم آشنايي كامل جامعه در مورد راه هاي انتقال و پيشگيري بيماري.

6 ـ روند برنامه در 5 سال اخير

          بيماري از سال 78 در كشور گزارش شده است كه موارد مثبت قطعي آن در سال 78، 4 مورد ، سال 79، 23 مورد، سال 80، 62 مورد و در سال 81، 101 مورد مي‌باشد.

7 ـ ادامه برنامه

          با توجه به روند رو به افزايش بيماري از سال 78 تاكنون برنامه كنترل و كشف موارد جديد بيماري همچنان ادامه دارد.

 

1 ـ عنوان برنامه : مبارزه با ايدز

2 ـ بيان مسئله

          به دليل پتانسيل همه گيري زايي بالا و مرگ و مير و در سنين پايين وآثار مخرب اجتماعي اقتصادي يك اولويّت محسوب مي‌شود.

3 ـ سابقه برنامه

          برنامه در سال 1366 بدنبال گزارش اولين مورد هموفيلي با تشكيل كميته كشوري ايدز برقرار شد. در سال 1375 بدنبال اولين اپيدمي دربين معتادين تزريقي برنامه هاي مراقبت اپيدميولوژيك به شكل پايگاه هاي ديده ور گسترش پيدا كرد.در سال 81 بازبيني مجدد برنامه هاي استراتژيك و عملياتي صورت گرفت.

4 ـ اهداف برنامه

 

اهداف كلي تا سال 2005

·        تقويت عوامل حفاظتي و پيشگيرانه در سطوح فردي و اجتماعي به ويژه در ميان جوانان .

·        كاهش تعداد افراد در معرض خطر بيماريهاي مقاربتي و ايدز.

·        حصول اطمينان از اينكه همه افراد آلوده از وضعيت خود مطلع بوده و به خدمات مراقبتي و حمايتي فراگير و جامع دسترسي دارند.

5 ـ شاخص هاي عمده برنامه

1 ـ شاخص هاي فراواني و ميرايي، بروز شيوع و مرگ و مير.

2 ـ شاخص هاي مرتبط با آگاهي عمومي و گروه هاي در معرض خطر، ميزان آگاهي پرسنل رده هاي مختلف بهداشتي درماني.

·        ميزان آگاهي جامعه.

·        ميزان آگاهي دانش آموزان.

·        ميزان آگاهي دانشجويان.

·        ساير شاخص هاي مرتبط توسط كميته پايش و ارزشيابي در دست تدوين است.

6 ـ وضعيت فعلي برنامه

نقاط قوت

·        ابراز تمايل سازمان هاي غيردولتي (N.G.O) متعدد در امر آموزش و اطلاع رساني.

·        همكاري سازمان زندان ها.

·        استفاده از نيروهاي انساني فعال در شبكه ها و نظام مراقبت بهداشتي اوليه (خدمات ادغام يافته) 0

·        استفاده از حمايت كامل سياسي مسئولين كليدي نظام و از حمايت اقتصادي مسئولين ذيربط.

·        قبول فرابخشي بودن و فراملّي بودن برنامه هاي مقابله با ايدز ازسوي مسئولين مختلف بخش هاي توسعه.

·        انجام بسيج هاي ملي (نمونه مشاركت مردمي) 0

 

فرصت ها

·        جلب حمايت ساير اعضاء دولت و مجلس در رابطه با اولويّت داشتن مسئله.

·        استفاده از مشاورين بخش هاي بهداشت در امر مشاوره پيشگير و درماني ايدز.

·        استفاده از مشاورين وزارتخانه هاي آموزش و پرورش، علوم، تحقيقات و فن آوري، معاونت هاي دانشجويي و مشاوران وزارت بهداشت، وزارت علوم، دانشگاه آزاد اسلامي در مشاوره هاي زيربنايي و اوليه.

·        استفاده از مشاورين فعال در بخش هاي نظامي و انتظامي در مشاوره هاي پيشگير.

·        استفاده از مشاورين سازمان انتقال خون و بهزيستي در امر مشاوره هاي زيربنايي و اوليه.

·        حمايت هاي سازمان هاي بين المللي.

 

نقاط ضعف

·        كمبود نيروي انساني مشاور ـ كمبود ساختار و فضاي فعاليت مشاوران عليرغم تصويب اهميّت مشاور در برنامه سوّم توسعه.

·        ايدز با ساير بيماري هاي اجتماعي نظير بيماري هاي آميزشي اعتياد و اعتياد تزريقي، سل رابطه متقابل دارد و موجب اپيدمي مجدد سل هم خواهد بود.

·        تمايل اندك سازمان هاي خيريه به حمايت از اين بيماران.

·        ايدز با جمعيت (ساختار و حركات) اثر متقابل دارو.

·        موانع فرهنگي در ارائه آموزش هاي باز.

·        آموزش پذيري نامناسب عمده افراد در معرض خطر (معتادين تزريقي) 0

·        عدم دسترسي به گروه هاي در معرض خطر عمده (فواحش و معتادين) 0

·        افزايش رفتارهاي پر خطر جنسي و اعتياد تزريقي در جامعه.

7 ـ روند برنامه در 8 سال اخير

8 ـ ادامه برنامه

·        برنامه مقابله با ايدز حداقل تا 20 سال آينده تداوم خواهد داشت حتي اگر درمان قطعي و واكسني براي آن پيدا شود اين زمان براي كنترل يا حذف، ادامه خواهد داشت .

·        برنامه هاي سلامت خون و سلامت رفتار و احتياطات همه جانبه در سراسر كشور انجام مي‌شود (28 استان، 39 دانشگاه و 278 شبكه) .

·        برنامه هاي ويژه و كاربردي جوانان، معتادان، بيماران آميزشي، مسافرت هاي طولاني و بي دليل و يا با وقفه در نقاط اولويّت دار.

قسمتي از پيام معاونت سلامت وقت در مورد برنامه ملي مبارزه با HIV/AIDS  در سال 1381

1ـ عنوان برنامه: مبارزه با وباي التور

2 ـ سابقه برنامه

 

·        بيماري التور از شيوع نسبتا قابل ملاحظه اي در كشورهاي در حال توسعه برخوردار بوده و همه گيري هايي نيز در كشور جمهوري اسلامي ايران بروز كرده است و در حال حاضر نيز استان هاي سيستان و بلوچستان، هرمزگان و خوزستان در وضعيت خاص آندميسيتي قرار دارند و به طور معمول اين همه گيري ها هر چند سال يك‌بار در سطح كشور حادث مي‌شود.

·        برنامه عملياتي التور با توجه به وضعيت آب و هوايي متنوع ايران در يك زمان معين، در تمام فصول ممكن است ولي بيشترين موارد بيماري از اوايل تابستان تا اواخر آذر ماه، حادث ميگردد.

·        حوزه اجرايي برنامه كل كشور مي‌باشد (با توجه ويژه به استان هاي مذكور در قسمت الف)

·        واحدهاي درگير برنامه از نظر برون بخشي شامل شوراهاي بهداشت استان و شهرستان، سازمان آبفاي روستايي و شهري و از نظر درون بخشي شامل اداره كل پيشگيري و مبارزه با بيماري ها، اداره كل بهداشت محيط و حرفه اي، اداره تغذيه و معاونت درمان مي‌باشد.

3 ـ اهداف برنامه

 

الف : اهداف كلي

ارتقاء سطح بهداشت عمومي جامعه و برآورد مشكلات بهداشتي (اقتصادي و فرهنگي و اجتماعي) .

 

ب : اهداف اختصاصي

اجراي برنامه كنترل در حد غير قابل اهميّت از نظر اپيدميولوژيك و كاهش موارد مرگ و مير به كمتر از 1%، ارتقاء سطح آموزش جامعه از طريق بهره گيري از كليه امكانات سمعي و بصري، فراهم نمودن امكانات دفع بهداشتي فاضلاب ها و مهمتر از آن دسترسي واقعي افراد بخصوص روستايي به آب آشاميدني سالم، بازآموزي پزشكان در زمينه پيشگيري از طريق نمونه برداري موارد اسهال حاد آبكي و درمان خوراكي با O.R.S و ايجاد باور در سيستم هاي بهداشتي در خصوص كارآمد بودن نظام مراقبت.

4 ـ شاخص هاي عمده برنامه

 

·        كاهش موارد ابتلاء

·        كاهش هزينه

5 ـ وضعيت فعلي برنامه

          شاخص كاهش موارد مرگ و مير تاكنون زير 1% مي‌باشد و كاهش موارد ابتلاء نيز وجود داشته است. با توجه به ميزان همه گيري در دو استان سيستان و بلوچستان و كرمان در سال 1381 در حال حاضر وضع بيماري از شرايط مناسبي برخوردار است. تلاش در برنامه اجرايي نظام مراقبت مي‌تواند روند جلوگيري از همه گيري هاي احتمالي را تسريع بخشد. آنچه را بعنوان تهديدهاي جدي مي‌توان در نظر گرفت عبارتند از: فقر فرهنگي، اقتصادي، اجتماعي و بهداشتي، ورود و خروج اتباع بيگانه (بخصوص افغاني) از مرزهاي مربوطه بدون كنترل و نظارت، كمبود منابع آب آشاميدني سالم و سيستم هاي فاضلاب (بسته)، سوء تغذيه (به طوريكه دو استان مذكور رتبه هاي اوّل و دوّم را دارند) 0 عدم نظارت مستمر، عدم هماهنگي درون بخشي و نيز برون بخشي، از چالش هاي قابل طرح است. موقعيت جغرافيايي خاص مناطق درگير (بخصوص سيستان و بلوچستان) ناشي از همجواري با كشورهايي كه انواع بيماري هاي واگير را در خود مي‌پرورانند از جمله مشكلات و بلكه معضل اساسي مي‌باشد.

6 ـ روند برنامه در 5 سال اخير

در سال 1377 تعداد موارد التور 9897 و تعداد مرگ و مير 109 نفر

در سال 1378 تعداد موارد التور 1247 و تعداد مرگ و مير 21 نفر

در سال 1379 تعداد موارد التور 345 و تعداد مرگ و مير 3 نفر

در سال 1380 تعداد موارد التور 105 و تعداد مرگ و مير 1 نفر

در سال 1381 تعداد موارد التور 118 و تعداد مرگ و مير 1 نفر

كه در مجموع شاهد روند نزولي بروز بيماري بوده ايم.

7 ـ ادامه برنامه

·        از نظر زماني برنامه از شروع برنامه پنج ساله سوّم لغايت شروع برنامه پنج ساله چهارم كشور مي‌باشد.

 

·        با توجه به شرايط فعلي (سال 1381) مقدار كمي شاخص ها يعني كاهش موارد ابتلاء (با توجه به آمار بند 10) و كاهش موارد مرگ و مير و حتي كاهش هزينه ها محقق گرديده است.

 

·        برنامه با توجه به شرايط موجود در كشور، نياز مبرم به نظارت قوي در جهت حسن اجراي نظام مراقبت دارد و بازبيني خاصي نياز ندارد.

 

·        از اقدامات عمده در آينده مي‌توان به تقويت هر چه بيشتر نظام مراقبت (مادي و معنوي)، ترغيب بخش درمان به تهيه نمونه هاي اسهال حاد آبكي، ايجاد امكانات آزمايشگاهي در خصوص آزمايش آب از نظر كلر و از همه مهمتر در دسترس قرار گرفتن آب آشاميدني سالم به خصوص در مناطق روستايي اشاره كرد.

1 ـ عنوان برنامه: مبارزه با مالاريا

2 ـ سابقه برنامه

برنامه مبارزه با مالاريا نزديك به 50 سال سابقه دارد، قبل از شروع برنامه نزديك به يك سوّم جمعيت كشور هر ساله به مالاريا مبتلا مي‌شدند و قريب به 30% علت مرگ و ميرها را مالاريا تشكيل مي‌داد اكنون موارد ابتلا به بيماري از چند ميليون در سال طي سال هاي قبل از شروع برنامه به كمتر از بيست هزار نفر در سال رسيده است.

3 ـ اهداف برنامه

اهداف كلي

          پيشگيري و كنترل بيماري مالاريا از نظر ابتلاء و مرگ و مير

 

اهداف اختصاصي

·        كاهش مرگ و مير ناشي از مالاريا به كمتر از پنج نفر در سال.

·        كاهش ابتلاء به مالاريا به كمتر از 13000 نفر در سال 01382

·        كاهش بروز انگلي ساليانه از 29 به 20 مورد در يك‌صد هزار نفر جمعيت.

·        افزايش دسترسي مردم به امكانات آزمايشگاهي تشخيص مالاريا به ميزان 95% در سراسر كشور.

4 ـ شاخص هاي عمده برنامه

از بين شاخص هاي كنترل مالاريا سه شاخص زير همه ساله براي كل كشور و براي استان هاي درگير محاسبه و اعلام مي‌شود.

 

·        API يا بروز انگلي ساليانه.

·        ABER نسبت لام خون تهيه شده به جمعيت تحت برنامه.

·        SPR نسبت لام مثبت به كل لام هاي تهيه شده.

5 ـ وضعيت فعلي برنامه

          حدود 60% موارد مثبت مالاريا در سه استان جنوب شرقي سيستان و بلوچستان، هرمزگان و قسمت گرمسيري استان كرمان رخ مي‌دهد كه عمدتاً انتقال محلي است. بقيه موارد در سراسر كشور به صورت وارده از مناطق آلوده گزارش مي‌شود، وضعيت فعلي برنامه از نظر بروز انگلي ساليانه، بر اساس آمار و اطلاعات 29 در يك‌صد هزار در سال 1380 بوده است كه انتظار مي‌رود اين رقم در سال 82 به حدود 20 در يك‌صد هزار نفر كاهش يابد.

ميزان بروز مالاريا در ايران طي سال هاي 81-1377

 

 

نقاط قوت برنامه

·        وجود شبكه هاي بهداشتي درماني.

·        وجود استراتژي ها و تجارب غني مبارزه با مالاريا.

·        برخورداري از حمايت هاي نسبي دولتي در تامين تجهيزات و امكانات مورد نياز برنامه.

·        وجود نظام گزارش دهي و مراقبت نسبتا مطلوب مالاريا.

·        وجود ظرفيت هاي آموزش محلي.

 

فرصت ها 

·        وجود پتانسيل همكاري با ساير بخش ها.

·        حمايت هاي بين المللي.

·        وجود تعهد سياسي و حمايت دولت.

·        تحولات اقتصادي.

·        روند رو به رشد توسعه يافتگي.

 

تهديدات برنامه

·        ضعف مشاركت و همكاري كشورهاي همجوار در كنترل مالاريا.

·        تحولات سياسي منطقه و بي ثباتي وضعيت كشورهاي همجوار.

·        فقر و توسعه نيافتگي در پاره اي از نقاط كشور.

·        شرايط بد آب و هوايي در پاره اي از نقاط كشور.

·        جابجايي هاي جمعيتي.

 

نقاط ضعف برنامه

·        جابجايي مكرر نيروهاي كليدي مالاريا.

·        عدم تكافوي منابع مالي.

·        كمبود و توزيع نامناسب امكانات.

·        پوشش ناكافي شبكه.

·        عدم انگيزه كافي در كاركنان.

·        ضعف تحقيقات كاربردي.

6 ـ روند برنامه در 5 سال اخير

در پنج سال اخير روند بيماري مالاريا سير كاهشي طي كرده است و از حدود 63 مورد در يك‌صد هزار به 29 مورد در يك‌صد هزار نفر جمعيت كشور رسيده است اين روند كاهشي علاوه بر ادامه برنامه و تخصيص اعتبار و گسترش شبكه هاي بهداشتي درماني از برنامه هاي توسعه اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي كشور نيز متاثر بوده است.

7 ـ ادامه برنامه

به منظور حفظ و نگهداري وضع موجود و كاهش بيشتر موارد ابتلاء، ادامه برنامه ضرورت كامل دارد چرا كه مناطق پاك شده بدليل رفت و آمد بيماران از مناطق آلوده و كشورهاي آلوده همجوار هميشه در معرض بروز اپيدمي هاي مالاريا قرار دارند.

 

در صورت اجراي برنامه پنج ساله سوّم به طور كامل تهيه تداركات مورد نياز و همكاري هاي بين بخشي، اميد مي رود كه شاخص ها محقق گردد.

 

با توجه به تحقيقات مورد نياز جهت بهبود برنامه و توصيه هاي جديد سازمان بهداشت جهاني در آينده ممكن است نياز به بازبيني برنامه وجود داشته باشد.

 

1 ـ عنوان برنامه : مبارزه با هپاتيت هاي B وC

2 ـ سابقه برنامه

هپاتيت ها يكي از علل عمده سرطان كبد و مرگ زودرس در سراسر جهان هستند. ايمن سازي بر عليه هپاتيت B از سال 1372 در سراسر كشور آغاز شد0 برنامه مراقبت اين بيماري كه از سال 74 آغاز شده بود در سال 1377 كامپيوتريزه شد و در اين زمان سيستم گزارش دهي در دست بازنگري است.

 

مراقبت اپيدميولوژيك HCV در بندهاي معتادين 5 استان انجام مي‌گيرد كه شيوع بسيار بالايي از اين آلودگي را نشان داده درمان هپاتيت هاي مزمن كه از سال هاي 74ـ73 در مراكز دانشگاهي آغاز شده بود وسعت بيشتري گرفته و از طرف وزارت بهداشت نيز درمان بيماران حمايت مي‌شود.

3 ـ اهداف برنامه

·        كاهش ميزان شيوع هپاتيت B در كل جامعه.

·        كاهش ميزان بروز هپاتيت B در كل جامعه.

·        كاهش ميزان بروز هپاتيت C در گروه هاي در معرض خطر (معتادين، بيماران هموفيلي و دياليزي)

·        كاهش مرگ و مير ناشي از هپاتيت هاي مزمن.

4 ـ شاخص هاي عمده برنامه

·        ميزان بروز هپاتيت حاد

·        ميزان شيوع آلودگي به ويروس هپاتيت B

·        ميزان مرگ و مير ناشي از هپاتيت B

·        ميزان بروز و شيوع هپاتيت C

·        ميزان مرگ و مير ناشي از هپاتيت C

5 ـ وضعيت فعلي برنامه

كميته علمي و فني محكمي پيدا نموده و دستورالعمل ها تجديد نظر شده و كارگاه هاي آموزشي كشوري ارائه مي‌شود. بسيج اطلاع رساني وسيعي در دو سال متوالي با همكاري صدا و سيما و فرهنگستان علوم پزشكي انجمن حمايت از بيماران كبدي در سطح كشور انجام شد.

 

نقاط قوت 

·        استفاده از خدمات ادغام يافته

·        برگزاري بسيج هاي اطلاع رساني وسيع

·        واكسيناسيون هپاتيت B 

فرصت ها

وجود چند NGO و خيريه فعال در زمينه ارائه خدمات به بيماران

 

نقاط ضعف 

·        حساس سازي بيش از حد منجربه طرد افراد آلوده از جامعه شده است.

·        فقدان مطالعات كافي براي برنامه ريزي هاي ضروري

 

تهديدها

·        پيدا شدن ويروس هاي مقاوم به درمان هپاتيت B .

·        گسترش روزافزون اعتياد تزريقي و فقدان آموزش پذيري مناسب دربين معتادين تزريقي به افزايش آمار هپاتيت  C  دامن مي‌زند.

·        افزايش شيوع رفتارهاي پر خطر جنسي در بين جوانان.

6 ـ روند برنامه در 5 سال اخير

برنامه ارزشمند مناسبي موجود است و در آينده نيز رو به رشد خواهد بود زمان توقف برنامه در اوايل برنامه دوّم بوده است. ليكن در سال 1377 بهبود نسبي حاصل شد كه همچنان و با سرعت بهتري ادامه دارد.

 

روند موارد گزارش شده هپاتيت هاي B و C به مركز مديريت بيماري ها،  سالهاي 81-1376

 

 

1 ـ عنوان برنامه: گسترش ايمن سازي(EPI)

2 ـ سابقه برنامه

طبق تعهدات جمهوري اسلامي ايران در كنفرانس آلماتا مبني بر دستيابي به پوشش مناسب واكسيناسيون كودكان زير 5 سال برنامه گسترش ايمن سازي در ايران از سال 1363 با هدف ايجاد مصونيت فعال در كودكان در برابر بيماري هاي قابل پيشگيري با واكسن شامل ديفتري، كزاز، سياه سرفه، سرخك، سل و فلج اطفال آغاز شد. اين بيماري ها بدليل ايجاد معلوليت ها و مرگ و مير فراوان در كودكان زير 5 سال انتخاب شده و از ويژگي تمامي آن ها وجود راه مطمئن پيشگيري از طريق تزريق واكسن است. از طرف ديگر از سال 1372 واكسيناسيون هپاتيت  B  نيز به برنامه اضافه شد.

3 ـ اهداف برنامه

 

هدف كلّي 

كاهش ابتلا و ميزان مرگ و مير بيماري هاي قابل پيشگيري با واكسن .

 

اهداف اختصاصي 

·        افزايش پوشش واكسيناسيون بر مبناي مراقبت از بيماري ها.

·        كاهش ميزان معلوليت هاي ناشي از بيماري هاي قابل پيشگيري با واكسن.

·        كاهش ميزان مرگ و مير ناشي از بيماري هاي قابل پيشگيري با واكسن.

·        شكستن زنجيره انتقال بيماري هاي قابل پيشگيري با واكسن با ايجاد مصونيت در كودكان زير پنج سال.

4 ـ شاخص هاي عمده برنامه

·        پوشش واكسيناسيون ثلاث نوبت سوّم كودكان زير يك‌سال.

·        پوشش واكسيناسيون پوليو نوبت سوّم كودكان زير يك‌سال.

·        پوشش واكسيناسيون سرخك كودكان زير يك‌سال.

·        پوشش واكسيناسيون هپاتيت نوبت سوّم كودكان زير يك‌سال.

·        پوشش واكسيناسيون ب ث ژ كودكان زير يك‌سال.

·        پوشش واكسيناسيون زنان باردار.

5 ـ وضعيت فعلي برنامه

در حال حاضر پوشش واكسن هاي پوليو نوبت سوم، ثلاث سوّم و سرخك در حدود 95% و واكسن هپاتيت نوبت سوّم حدود 93%، ب ث ژ حدود 92% و واكسن توام زنان باردار حدود 50% است.

از نقاط قوت سيستم، وجود شبكه هاي بهداشتي درماني و دسترسي به نقاط دور دست كشور است ضمنا وجود زنجيره سرما و امكان تهيه واكسن مورد نياز با كيفيت مناسب پيشبرد اين برنامه را عملي ساخته است. از طرف ديگر كمبود نيروي انساني، عدم انجام نظارت دوره اي مناسب، بدليل كمبود خود رو و نداشتن امكانات كافي براي انجام مطلوب مراقبت به عنوان نقطه ضعف برنامه است. البته هنوز در برخي نقاط دور افتاده مشكل فرهنگي مردم نيز از موانع پوشش مناسب ايمن سازي محسوب مي‌شود.

6 ـ روند برنامه در 5 سال اخير

پوشش واكسيناسيون كودكان زير يك‌سال در سطح كشور، سال هاي 81ـ1377

 

7 ـ ادامه برنامه

·        بدليل عدم دسترسي به نقاط دور دست و مشكلات فرهنگي مردم هنوز پوشش هاي جاري، متاسفانه كافي نيست و اين نقاط مي‌تواند به عنوان كانون بيماري، ايجاد همه گيري نمايد. لذا با توجه به برنامه هاي سازمان جهاني بهداشت با انجام برنامه هاي پوشش همگاني (Mass campaign) در نظر است اين نقصان پوشش مرتفع گردد.

 

·        شاخص هاي برنامه در حد مطلوب و پيش بيني شده است ضمنا با توجه به امكانات موجود و شرايط فعلي و براساس مصوبات كميته كشوري ايمن سازي واكسن MMR از سال هاي آينده در برنامه روتين قرار گرفته و تغييراتي نيز در برنامه انجام واكسيناسيون آن صورت پذيرد.

 

·        ادامه برنامه واكسيناسيون كودكان زير يك‌سال و گروه هاي هدف .

 

1 ـ عنوان برنامه: مراقبت فلج شل حاد ـ مبارزه با فلج اطفال

2 ـ سابقه برنامه

از سال 1373 به منظور ريشه كني بيماري فلج اطفال، اقدام به برگزاري روزهاي ملي فلج اطفال، برگزاري ايمن سازي تكميلي ـ مراقبت فلج شل حاد، ايمن سازي در پاسخ به بروز موارد گرديد كه كماكان ادامه دارد.

3 ـ اهداف برنامه

 

هدف كلّي

ريشه كني فلج اطفال .

 

اهداف اختصاصي

 

·        پوشش ايمن سازي كودكان زير پنج سال نسبت به بيماري پوليو.

·        حذف موارد بروز بيماري پوليو.

·        حذف ويروس وحشي پوليو از محيط.

4 ـ شاخص هاي عمده برنامه

 

·        كشف موارد فلج شل حاد (به هنگام و كامل) .

·        كاهش موارد فلج اطفال تاييد شده به صفر.

·        دستيابي به شاخص هاي حداقل برنامه مراقبت.

5 ـ وضعيت فعلي برنامه

 

·        در حال حاضر مورد فلج اطفال تاييد شده در كشور وجود ندارد.

·        مراقبت كماكان با شدت و جديت تمام صورت مي‌گيرد.

·        عمليات واكسيناسيون روتين ـ تكميلي (لكه گيري) ادامه دارد.

 

از نقاط قوت برنامه مشاركت نيروهاي بسيجي و مردمي در روزهاي ملي است و از نقاط ضعف برنامه وجود كودكان غير واكسينه در مناطق صعب العبور است كه مي‌توانند كانون بيماري باشند.

6 ـ روند برنامه در 5 سال اخير

 

 

7 ـ ادامه برنامه

·        مراقبت موارد فلج شل حاد همچنان بايد ادامه داشته باشد.

·        پوشش ايمن سازي بايد در سطح فعلي حفظ گردد.

·        عمليات ايمن سازي تكميلي  (Mopping-up) بايد همچنان هر ساله در 4 نوبت برگزار گردد.

 

1 ـ عنوان برنامه: حذف بيماري كزاز نوزادي

2 ـ سابقه برنامه

با توجه به خطير بودن بيماري در علل مرگ و مير نوزادان، برنامه حذف كزاز نوزادي در سالهاي اخير به عنوان اولويّت اجرايي در برنامه هاي ايمن سازي قرار گرفته شد.

3 ـ اهداف برنامه

هدف كلّي

حذف كزاز نوزادي در كشور.

اهداف اختصاصي

·        افزايش پوشش واكسيناسيون توام زنان 15ـ45 ساله.

·        كاهش ميزان ابتلاي نوزادان.

·        كاهش ميزان مرگ و مير نوزادان.

4 ـ شاخص هاي عمده برنامه

ميزان بروز در هر يك‌صد هزار تولد زنده .

5 ـ وضعيت فعلي برنامه

در حال حاضر با توجه به پوشش واكسيناسيون مناسب و انجام واكسيناسيون دانش آموزان دوره متوسطه باعث قوت برنامه گرديده است. واز طرفي با كمبود نيروي انساني براي نظارت برنامه دچار ضعف مي‌باشد.

6 ـ روند برنامه در 5 سال اخير

 

 

7 ـ ادامه برنامه

·        ارتقاي پوشش واكسيناسيون زنان 49ـ15 ساله طبق برنامه ايمن سازي كشوري.

·        آموزش همگاني در جهت مشاركت مردمي.

·        ادامه ايمن سازي دانش آموزان دختر دوره متوسطه.

1 ـ عنوان برنامه: حذف بيماري سرخك

2 ـ سابقه برنامه

بيماري سرخك به عنوان مسئله بهداشتي كشور از ديدگاه ابتلاء وعوارض و نيز از ديدگاه مرگ و مير نقش مهمي در برنامه هاي سيستم مراقبت از بيماري ها به عهده دارد. بعلاوه با توجه به شرايط موجود كشور از نظر پوشش ايمن سازي و برنامه هاي سيستم مراقبت امكان دستيابي به حذف بيماري را ميسر ساخته است.

3 ـ اهداف برنامه

هدف كلّي

حذف بيماري سرخك .

 

اهداف اختصاصي

·        افزايش پوشش ايمن سازي بيماري سرخك.

·        شكستن زنجيره انتقال بيماري.

4 ـ شاخص هاي عمده برنامه

·        به هنگام بودن گزارش هاي موارد

·        به هنگام بودن نمونه گيري سرم

·        به هنگام بودن پاسخ آزمايشگاه

·        به هنگام بودن واكنش نسبت به موارد.

5 ـ وضعيت فعلي برنامه

در حال حاضر برنامه در مرحله حذف بيماري سرخك قرار دارد و باتوجه به وجود پوشش مناسب ايمن سازي بر عليه بيماري سرخك و انجام واكسيناسيون همگاني به عنوان نقطه قوت برنامه است.

6 ـ روند برنامه در 5 سال اخير

با توجه به گزارش دهي سيستم محيطي و موارد موجود، بيماري در مرحله پيشگيري از طغيان بيماري قرار گرفته است. آنچه كه لازم به ذكر است افزايش موارد مشكوك و مبتلا به سرخك در گروه هاي سني بالغين جوان است كه ضرورت انجام بسيج همگاني واكسيناسيون گروه هاي در معرض خطر را ايجاب مي‌كند.

 

در 5 سال اخير روند در سال 74 تعداد 279 مورد، 75 تعداد 2358 مورد، 76 تعداد 4485 مورد، 77 تعداد 2869 مورد در سال 78 تعداد 4343 مورد در سال 79، 11012 مورد و در سال 80، 7795 مورد مشكوك به سرخك وجود داشته است.

7 ـ ادامه برنامه

انجام Mass Campaign با واكسن MR كليه افراد 9 ماهه تا 20 ساله در سال 1381 طبق تعهدات جمهوري اسلامي ايران به سازمان جهاني بهداشت. (اين برنامه با موفقيت در سال 1382 اجرا شد و كليه افراد تا سنين 25-5 ساله تحت پوشش قرار گرفتند).

 

 

1ـ عنوان برنامه: مبارزه با بيماري هاي ديفتري و سياه سرفه

2 ـ سابقه برنامه

 

بيماري هاي ديفتري و سياه سرفه خصوصا در سنين كمتر از يك‌سال مي‌تواند سبب موارد زيادي ناخوشي و مرگ شود و اين در حاليست كه پوشش واكسيناسيون فعلي (حدود 95%) مي‌تواند به نحو مطلوبي باعث كاهش ابتلاء و مرگ و مير ناشي از اين بيماري ها گردد.

3 ـ اهداف برنامه

 

هدف كلّي

كنترل بيماري هاي ديفتري و سياه سرفه .

 

اهداف اختصاصي

 

·        افزايش سطح ايمن سازي كودكان زير پنج سال نسبت به اين بيماري ها.

·        كاهش ميزان ابتلاء.

·        كاهش ميزان معلوليت هاي اين بيماري ها.

·        كاهش ميزان مرگ و مير اين بيماري ها.

4 ـ شاخص هاي عمده برنامه

 

ميزان بروز در 100000 نفر.

5 ـ وضعيت فعلي برنامه

 

در حال حاضر با توجه به پوشش حدود 95% ثلاث نوبت سوّم و اقدامات انجام شده، شرايط مطلوبي بوجود آمده است. شرايط موجود واكسيناسيون همگاني و وجود يك سيستم گزارش دهي از نقاط قوت برنامه است ولي پوشش ناكامل كودكان زير پنج سال بخصوص در مناطق دور افتاده مي‌توانند كانون همه گيري بيماري گردند.

 

اشكالاتي كه در ارتباط با گزارش دهي مراكز درماني دولتي و خصوصي وجود دارد باعث ضعف برنامه گرديده است.

6 ـ روند برنامه در 5 سال اخير

 

7 ـ ادامه برنامه

·        تقويت نظام مراقبت بيماري هاي ديفتري و سياه سرفه.

·        ارتقاء پوشش ايمن سازي كودكان زير يك‌سال.

·        آموزش همگاني در جهت مشاركت مردمي.

·        ادامه ايمن سازي دانش آموزان دوره متوسط و مشمولين نظام وظيفه.

1 ـ عنوان برنامه: مبارزه با بيماري تب مالت

2 ـ سابقه برنامه

بيماري در سطح كشور شيوع فراوان و پراكنده اي دارد. بدليل خسارات اقتصادي فراوان دام و انسان اهميّت مبارزه با اين بيماري قابل توجه مي‌باشد. عليرغم تلاش هاي وسيع در مبارزه با اين بيماري و كاهش چشمگير آن از سال 1368 تاكنون (170 درصد هزار نفر به 25 درصد هزار در سال 1380) هنوز به عنوان يك معضل بهداشتي با شيوع بالا در اكثر استان هاي كشور مطرح است كه لزوم برنامه عملياتي كاملا محسوس مي‌باشد.

 

بيماري از ساليان قبل مورد نظر بوده است لذا از سال 1375 ضمن هماهنگي با بخش هاي مرتبط، برنامه مبارزه با آن تدوين گرديد كه حوزه اجرايي آن تمام كشور مي‌باشد.

3 ـ اهداف برنامه

هدف كلّي

كاهش ميزان بروز بيماري تب مالت در كشور.

 

اهداف اختصاصي

 

·        تقويت و گسترش هماهنگي بين بخشي.

·        شناسايي مختصات اپيدميولوژيكي بيماري.

·        آموزش جامعه و جلب مشاركت در مورد راه هاي انتقال و پيشگيري بيماري.

·        آموزش كاركنان بهداشتي.

·        تقويت نظام پايش، ارزشيابي و مراقبت برنامه.

·        هماهنگي جهت تقويت آزمايشگاه ها جهت انجام آزمايش هاي استاندارد تشخيص بيماري.

4 ـ شاخص هاي عمده برنامه

ميزان بروز بيماري در انسان .

5 ـ وضعيت فعلي برنامه

در حال حاضـر بـا توجـه به اطلاعـات موجود سـال 1380 ميزان بروز بيماري 24 درصد هزار نفر ميباشد (16000 نفر در كل كشور) بيشترين ميزان آلودگي در استان هاي زنجان، اردبيل و همدان است.

نقاط قوت و فرصت ها

ارتقاء سيستم مراقبت و گزارش دهي، افزايش آگاهي كاركنان بهداشتي و جامعه، كاهش بروز بيماري طي 10 سال گذشته، افزايش هماهنگي بين بخشي خصوصا دامپزشكي، كنترل بيماري در دام (واكسيناسيون بره و بزغاله و گوساله و كشتار دام هاي مبتلا) .

 

نقاط ضعف و تهديدات

عدم همكاري و هماهنگي كامل بخش خصوصي در گزارش دهي بيماري، درمان و تشخيص بيماري

6 ـ روند برنامه در 5 سال اخير

در سال 76، 25219 مورد (ميزان بروز 5/41 در صد هزار نفر) 0

در سال 77، 19198 مورد (ميزان بروز 2/31 در صد هزار نفر) 0

در سال 78، 15022 مورد (ميزان بروز 24 در صد هزار نفر) 0

در سال 79، 15188 مورد (ميزان بروز 24 در صد هزار نفر) 0

در سال 80، 16471 مورد (ميزان بروز 25 در صد هزار نفر) مي‌باشد

7 ـ ادامه برنامه

·        برنامه مبارزه با بيماري بدليل موفقيت هاي سالهاي اخير و روند نزولي آن همچنان ادامه دارد.

·        با توجه به كاهش بروز آن در كشور طي سالهاي اخير هنوز يكي از بيماري هاي عفوني با شيوع بالا در كشور و حتي منطقه EMRO مي‌باشد لذا اولويّت اجراي دقيق برنامه در سطوح مختلف محيطي و مياني و ارتقاء هماهنگي بين بخشي مي‌تواند در محقق شدن شاخص هاي برنامه در آينده پاسخگو باشد.

·        با ايجاد سيستم پايش و ارزشيابي برنامه مورد بازبيني قرار خواهد گرفت تا بتوان نقاط ضعف و تهديدها را به نقاط قوت و فرصت ها تبديل نمود.

·        با توجه به ميزان بروز بالاي بيماري در كشور ادامه فعاليت ها با تاكيد راهكارهاي موجود براي كنترل بيماري و همچنين اجراي طرحهاي تحقيقي براي شناخت ابهامات موجود در آينده تاكيد مي‌گردد.

 

1 ـ عنوان برنامه: مبارزه با بيماري  هاري

2 ـ سابقه برنامه

بيماري  هاري به عنوان يكي از مهمترين بيماري هاي قابل انتقال بين انسان و حيوان در سطح كشور، مطرح است. اين بيماري عمدتاً گوشتخواران وحشي و اهلي و در درجه بعد ساير حيوانات را گرفتار نموده، انسان نيز در صورت در معرض گزش قرار گرفتن يا تماس با حيوانات  هار، مبتلا به بيماري مي‌گردد. اهميّت آن به دلايل درجه كشندگي صددرصد در انسان و همچنين خسارات اقتصادي هنگفتي كه جهت خريد سرم و واكسن ضدهاري جهت درمان پيشگيري موارد حيوان گزيده مي‌شود و همچنين خسارات ناشي از تلفات حيواني مي‌باشد. اين برنامه از ساليان پيش در كشور، اجرا شده كه به صورت برنامه مدوّن از سال 71 اقدامات لازم از قبيل آموزش نيروي انساني و جامعه را به منظور برقراري سيستم مراقبتي جهت كشف به موقع موارد حيوان گزيدگي و درمان پيشگيري به موقع آن ها و همچنين برقراري هماهنگي بين دستگاه هاي مختلف از قبيل وزارت كشور، سازمان دامپزشكي، محيط زيست و . . . را در دست اجرا دارد. اين برنامه در طول سال و در سطح كشور در سطوح مختلف شبكه اجرا مي‌شود.

3 ـ اهداف برنامه

هدف كلّي

كنترل بيماري‌ هاري در انسان .

 

اهداف اختصاصي

كاهش بروز حيوان گزيدگي، كاهش بروز  هاري و رساندن آن به صفر، افزايش آگاهي پرسنل بهداشتي درماني، افزايش آگاهي مردم، افزايش هماهنگي بين بخشي .

4 ـ شاخص هاي عمده برنامه

·        ميزان بروز حيوان گزيدگي در انسان.

·        ميزان بروز‌ هاري در انسان (تعداد فوت ناشي از بيماري  هاري) .

·        نسبت تعداد موارد  هاري انساني به تعداد موارد حيوان گزيدگي.

5 ـ وضعيت فعلي برنامه

براساس آخرين اطلاعات استخراج شده در سال 1380 ميزان بروز حيوان گزيدگي 8/135 در صد هزار نفر جمعيت بوده حدود (89000 مورد) كه باتوجه به مراقبت و كشف به موقع موارد و درمان پيشگيري آن ها تنها 2 مورد فوت ناشي از‌ هاري از آن ها گزارش شده است. ضمنا بيشترين درصــد حيوان گزيدگي در انسان توسط سگ (86%) مي‌باشد.

 

نقاط قوت و فرصت ها

بهبود سيستم مراقبت و كشف به موقع موارد حيوان گزيده، درمان پيشگيري به موقع موارد حيوان گزيده، تشكيل ستاد اتلاف سگ هاي ولگرد و اقدام لازم توسط وزارت كشور.

 

نقاط ضعف و تهديدات

پايين بودن سطح آگاهي مردم و بعضي از پرسنل فني، فرابخشي بودن اقدامات كنترلي كه بايستي توسط وزا&#