تنظيم خانواده به معناي پيشگيري از حاملگي هاي پرخطر از ديدگاه تنظيم خانواده، حاملگي هاي برنامه ريزي نشده و نهايتا سقط هاي غيرقانوني است، و به عبارت ديگر هدف از برنامه تنظيم خانواده تواناسازي زوج ها و افراد به تصميم گيري آزادانه و مسئولانه در مورد تعداد و فاصله گذاري بين فرزندانشان و برخورداري از اطلاعات و وسايل لازم براي وصول به اين هدف و اطمينان از انتخابي آگاهانه و در اختيار گذاردن مجموعه كاملي از روش هاي موثر و مطمئن جلوگيري از بارداري است. بنابراين موفقيت دراز مدت برنامه تنظيم خانواده مستلزم رعايت اصل انتخاب آگاهانه و آزادانه است، و داشتن آگاهي و دسترسي به بهترين روش هاي مطمئن، موثر، كم هزينه و مقبول پيشگيري از بارداري كه بر خلاف قانون نباشد از حقوق مردان و زنان محسوب مي‌گردد (1). زوجيني كه در حال حاضر و يا براي هميشه نمي‌خواهند باردار شوند معمولا در صورت داشتن آگاهي و اطلاعات كافي در زمينه دسترسي به خدمت از وسايل پيشگيري از بارداري استفاده مي‌كنند. بنابراين تنظيم خانواده مي‌تواند با هدف به تاخير انداختن موقت بارداري و يا توقف هميشگي فرزندآوري، مورد استفاده قرار گيرد.

حاملگي بدون برنامه (Unintended pregnancy)

به مجموع حاملگي هاي زير اطلاق مي‌گردد (2) :

1) فرد در حال حاضر اين بارداري را نمي‌خواسته ولــي تمايل بــه بارداري را در آينــده داشتــه اســت (Mistimed pregnancy)

2) فرد تمايل به اين بارداري را نه در حال حاضر و نه در آينده داشته است(Unwanted pregnancy)

حاملگي هاي پرخطر

از ديدگاه تنظيم خانواده شامل موارد زير است (3):

1) حاملگي هاي زير 18 و بالاي 35 سال

2) حاملگي هاي با فاصله گذاري كمتر از دو سال

3) حاملگي هاي با رتبه 4 و بالاتر

اهميت تنظيم خانواده

تنظيم خانواده امروزه به عنوان يكي از بندهاي اساسي حقوق بشر و يكي از اجزاء حياتي توسعه پايدار شناخته شده است زيرا به افراد و گروه هاي مختلف به شرح زير كمك مي‌كند (4).

زنان

تنظيم خانواده به زنان كمك مي‌كند تا خود را در مقابل حاملگي هاي برنامه ريزي نشده محافظت كنند. در دهه 1960 برنامه هاي تنظيم خانواده از طريق كمك به زنان، موفق به پيشگيري از بروز 400 ميليون حاملگي برنامه ريزي نشده در جهان گرديد. در نتيجه بسياري از زنان بخاطر مواجه نشدن با حاملگي هاي پر خطر و سقط هاي غيرايمن توانستند به زندگي خود ادامه دهند. در واقع اگر مي‌شد همه زنان از نظر بروز حاملگي هاي پر خطر مورد حفاظت قرار گيرند مرگ مادر تا حد 4/1 كاهش پيدا مي‌كرد.

علاوه بر مسايل يادشده برخي از روش هاي تنظيم خانواده داراي فوايدي از نظر تامين سلامتي هستند بطور مثال استفاده از روش هاي هورموني مانع از بروز بعضي از سرطان ها مي‌شود، و كاندوم نيز باعث پيشگيري از بيماري هاي مقاربتي مشتمل بر ايدز و HIV مي‌گردد.

كودكان

تنظيم خانواده از طريق فاصله گذاري مناسب بين زايمان ها به زنده ماندن كودكان كمك مي‌كند. در جهان هر سال بين 13 تا 15 ميليون كودك زير 5 سال مي‌ميرند. اگر تمام كودكان با فاصله گذاري حداقل دو سال بدنيا مي‌آمدند 3 تا 4 ميليون از اين مرگ ها مي‌توانست پيشگيري شود.

مردان

تنظيم خانواده به مردان و زنان كمك ميكند تا مراقبت از خانواده خود را بهتر انجام دهند. مردان در همه دنيا مي‌گويند كه رعايت تنظيم خانواده باعث تامين يك زندگي بهتر براي خانواده آنها مي‌گردد.

خانواده

برنامه هاي تنظيم خانواده باعث ارتقا سطح سلامت خانواده مي‌شود. زوج ها با داشتن تعداد فرزند مناسب قادر به تامين آموزش، پرورش، بهداشت و تغذيه كافي براي فرزندان خود هستند.

ملل

تنظيم خانواده كمك به توسعه ملل مي‌كند. در كشورهايي كه زنان، فرزندان كمتر در مقايسه با مادرانشان بدنيا آورده اند مردم بهبود وضعيت اقتصادي سريعتري را در مقايسه با ساير كشورهاي ديگر داشته اند.

كره زمين

جمعيت مناسب در آينده تقاضاي مناسب براي استفاده از منابع طبيعي از قبيل آب و خاك قابل كشت را بدنبال خواهد داشت. بنابراين هر كس در آينده فرصت بهتر و بيشتري براي ساختن يك زندگي مناسب و خوب خواهد داشت.

بنابراين كساني كه ارائه كننده اين خدمت هستند با عنايت به كمك هاي گسترده ياد شده بايد بخود ببالند.

تاريخچه تنظيم خانواده

در شهريور ماه 1320 جمعيت شير و خورشيد سرخ ايران كار خود را كه منحصر به كنترل حوادث و سوانح بود گسترش داد و به امور مختلف بهداشتي و درماني از جمله تنظيم خانواده پرداخت. در حدود سال 1330 سازماني به عنوان سازمان همكاري بهداشت بين‌المللي در ايران بوجود آمد كه جزئي از برنامه هاي بهداشتي آن بهداشت مادر و كودك بود. در كلينيك هاي بهداشت مادر و كودك روش هاي جلوگيري از بارداري براي زنان توضيح داده مي‌شد. اين وسايل پيشگيري شامل ژل و قرص هاي كف كننده واژينال بود كه توسط زنان متقاضي از داروخانه خريداري مي‌شد. در سال 1334 اداره بهداشت مادر و كودك در وزارت بهداري تاسيس گرديد و بدنبال آن در سال 1335 قرص هاي خوراكي پيشگيري از بارداري و آي يو دي وارد ايران شد بطوري كه در سال 1337 اولين درمانگاه تنظيم خانواده شروع بكار نمود . صندوق جمعيت ملل متحد (UNFPA) كه يكي از سازمان هاي وابسته به سازمان ملل است فعاليت خود را در ايران با هدف كمك هاي مالي به سازمان هاي دولتي ذيربط با مسايل جمعيتي در اواخر دهه 1340 آغاز كرد . در سال 1341 براي اولين بار برنامه هاي جمعيتي مورد توجه دولت قرار گرفت بطوري كه در برنامه عمراني سوم به مسئله جمعيت اشاره گرديد و در سال 1343 جلوگيري از حاملگي مورد تاييد مقامات روحاني قرار گرفت . در سال 1346 برنامه تنظيم خانواده، ارائه خدمت را فقط براي جوامع شهري با تاكيد بر زنان را مدنظر قرار داد . در برنامه عمراني سوم (1346ـ1342) راه اندازي مراكز بهداشت پيشنهاد گرديد بطوري كه اين مراكز در اواخر برنامه عمراني چهارم (1351ـ1347) ايجاد گرديدند و ارائه خدمت در آن ها آغاز شد. در همين زمان معاونت جمعيت و تنظيم خانواده در وزارت بهداري تاسيس و برنامه هاي جمعيت و تنظيم خانواده اعلام گرديد . از دي ماه 1351 انستيتو تحقيقات بيولوژي توليد مثل با هدف انجام مطالعات در زمينه بررسي اثرات و عوارض روش هاي پيشگيري از بارداري بر فرايند توليد مثل در تهران شروع به فعاليت نمود، و يك سال بعد (1352) به منظور گردآوري كليه اطلاعات جمعيتي و تنظيم خانواده نقاط مختلف جهان، مركز اسناد جمعيت و تنظيم خانواده در ايران تاسيس گرديد . در طول سه دوره برنامه هاي عمراني فعاليت هاي آموزشي بي شماري با هدف ايجاد مهارت در كاركنان ارائه خدمت و ارتقا سطح آگاهي گروه هاي هدف و جامعه انجام گرديد. در خرداد ماه 1358 واحد بهداشت در معاونت بهداشتي وزارت بهداشت بوجود آمد كه عهده دار انجام فعاليت هاي بهداشتي مادر و كودك، تنظيم خانواده و تغذيه گرديد و در سال 1362 برنامه بهداشت مدارس در بهداشت خانواده، ادغام و اداره كل بهداشت خانواده و مدارس ايجاد شد (5).

پس از سرشماري 1365 اعلام جمعيت 50 ميليوني مسئولين را متوجه رشد شتابان جمعيت و مشكلات ناشي از آن كرد. لذا با توجه به اين امر در سال 1367 پس از ارائه بيانات آيت الله خامنه اي در مورد برنامه تنظيم خانواده، سمينار ملي جمعيت و توسعه در شهر مقدس مشهد توسط سازمان مديريت و برنامه ريزي برگزار گرديد و حاصل آن برنامه ملي تنظيم خانواده بود كه مورد تاييد امام خميني (س( قرار گرفت و متعاقب آن در خرداد ماه 1367 دولت سياست تحديد مواليد را اعلام نمود. و در سال 1368 وزارت بهداشت اولين بررسي آگاهي، نگرش و عملكرد زنان 45ـ15 سال از ديدگاه تنظيم خانواده را اجرا كرد و درهمين سال در برنامه 5 ساله اول توسعه اجتماعي و اقتصادي كشور (72-1368) برنامه كنترل جمعيت از اولويت ويژه اي برخوردار و در تاريخ 4/6/1368 وظايف دستگاه هاي اجرايي ذيربط (وزارت هاي بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، آموزش و پرورش، فرهنگ و ارشاد اسلامي، علوم، تحقيقات و فناوري و كار و امور اجتماعي، سازمان هاي صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران و مديريت و برنامه ريزي و مركز ثبت احوال( در خصوص اعمال سياست تحديد مواليد به تصويب هيات وزيران رسيد و در سال 1369 هيئت محترم وزيران تشكيل شوراي تحديد مواليد را تصويب كرد و جهت اجرا ابلاغ نمود. در شهريور ماه 1370 واحد تنظيم خانواده از اداره كل بهداشت خانواده مجزا و تحت عنوان اداره كل جمعيت و تنظيم خانواده عهده دار توسعه و پيشبرد برنامه در سطح كشور گرديد (5).

در سال 1370 لايحه كنترل جمعيت و تنظيم خانواده از طرف دولت تهيه و تقديم مجلس گرديد و در تاريخ 26/2/72 از تصويب مجلس گذشت و يك هفته بعد به تاييد شوراي نگهبان رسيد. اين مصوبه نشانه بارز حمايت همه جانبه نظام جمهوري اسلامي ايران و تعهد سياسي دولت از اجراي برنامه هاي تنظيم خانواده و كنترل جمعيت است.

قانون تنظيم خانواده و جمعيت

ماده 1

كليه امتيازاتي كه در قوانين بر اساس تعداد فرزندان و يا عايله پيش بيني و وضع شده اند در مورد فرزند چهارم و بعد كه پس از يك‌سال از تصويب اين قانون متولد مي‌شوند قابل محاسبه و اعمال نخواهد بود و فرزنداني كه تا تاريخ مزبور متولد مي‌شوند كماكان از امتيازات مقرر، برخوردار مي‌باشند.

ماده 2

وزارتخانه هاي آموزش و پرورش، علوم، تحقيقات و فناوري، بهداشت، درمان و آموزش پزشكي و فرهنگ و ارشاد اسلامي موظف به اجراي برنامه هاي ذيل هستند :

· وزارت آموزش و پرورش موظف خواهد بود مطالب آموزشي مربوط به جمعيت و تامين سلامتي مادران و كودكان را در متون درسي خود به نحو موثري بگنجاند.

· وزارت هاي علوم، تحقيقات و فناوري و بهداشت، درمان و آموزش پزشكي موظف به ايجاد واحد درسي به نام جمعيت و تنظيم خانواده در كليه رشته هاي آموزشي مي‌با‌شند.

ماده 3

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي موظف است زمينه هاي جلب مشاركت فعال و موثر روزنامه نگاران، فيلم سازان و ساير هنرمنداني كه به نحوي به آن وزارتخانه ارتباط دارند به منظور ارتقاء سطح آگاهي هاي عمومي از برنامه هاي جمعيت و تنظيم خانواده را فراهم نمايد.

ماده 4

سازمان صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران موظف است جهت ارتقاء سطح آگاهي هاي عمومي در تامين سلامت مادران و كودكان و جمعيت، برنامه هاي آموزشي راديويي و تلويزيوني بطور مستقيم و غير مستقيم تهيه و پخش نمايد.

در سال هاي 1372 و 1373 وزارت بهداشت دومين و سومين بررســي آگاهي، نگرش و عملكرد زنان 45ـ15 سال از ديدگاه تنظيم خانواده را اجرا كرد. در سال 1373 انجمن تنظيم خانواده جمهوري اسلامي به عنوان عضو فدراسيون بين‌المللي تنظيم خانواده پس از سال ها تاسيس فعاليت مجدد خود را از سر گرفت. از سال 1373 تا 1376 شاخص هاي بهداشت باروري و تنظيم خانواده به طور ساليانه در سراسر كشور مورد بررسي قرار گرفت و پس از آن در سال 1379 بررسي جمعيت و سلامت (DHS) در حجم نمونه وسيعي انجام شد و سرانجام، نتايج اين بررسي ها نشان داد شاخص هاي باروري همواره از روند نزولي و ميزان استفاده از روش هاي مدرن پيشگيري از روند صعودي برخوردار بوده است (5).

برنامه كشوري تنظيم خانواده

فعاليت هاي اين اداره براي گيرندگان و متقاضيان خدمت بر دو محور استوار است : 1 ـ آموزش 2 ـ ارائه روش هاي پيشگيري

الف ـ فعاليت هاي آموزشي

شامل آموزش گروه هاي خاص و عام است.

1) آموزش گروه هاي خاص با اهداف آموزشي خاصي به شرح زير ارائه مي‌گردد

الف) آموزش هاي قبل از ازدواج

بر آموزش جوانان و نوجوانان با هدف ارتقاء سطح آگاهي در زمينه هاي جمعيت، تنظيم خانواده و بهداشت باروري در راستاي قانون تنظيم خانواده تاكيد دارد و شامل موارد زير است :

· ادغام مطالب و مفاهيم آموزشي جمعيت در متون درسي دانش آموزان كليه مقاطع تحصيلي

· ادغام مطالب و مفاهيم آموزشي تنظيم خانواده در متون درسي دانش آموزان مقطع تحصيلي سوم دبيرستان

· ادغام واحد درسي به نام جمعيت و تنظيم خانواده به ارزش يك تا دو واحد درسي در برنامه آموزشي (كوريكولوم) كليه موسسات آموزشي و دانشگاه هاي علوم پزشكي و غير علوم پزشكي سراسر كشور

· برگزاري دوره هاي آموزشي براي سربازان در زمينه جمعيت و تنظيم خانواده

ب) آموزش هاي حين ازدواج

بر آموزش زوجين در حال ازدواج با هدف ارتقاء سطح آگاهي در زمينه هاي جمعيت، تنظيم خانواده و بهداشت باروري و نحوه دسترسي به خدمت تاكيد دارد. اين آموزش ها به صورت گروهي و يا چهره به چهره ارائه مي‌شود.

ج) آموزش هاي بعد از ازدواج

بر آموزش واجدين شرايط و متقاضيان استفاده از تنظيم خانواده يعني زنان 49ـ15 سال و كليه مردان متقاضي استفاده از خدمت با هدف ارتقاء سطح آگاهي در زمينه انواع روش هاي پيشگيري از بارداري (نحوه مصرف، مزايا و معايب، عوارض جانبي، اثر بخشي روش و برگشت پذيري) و استفاده صحيح از روش ها و برخورد صحيح در زمان مواجهه با عوارض جانبي تاكيد دارد.

اين آموزش ها به صورت چهره به چهره در مراكز ارائه خدمت، به صورت رايانه اي از طريق سيستم اطلاع رساني رايانه اي با شماره تماس 149 در مراكز استان ها و شهرستان هاي بزرگ، به صورت جلسه هاي آموزشي در محيط هاي كاري خاص از قبيل محيط هاي نظامي، زندان ها، نهضت سوادآموزي و محيط هاي كارگري داراي خانه هاي بهداشت و در نهايت پخش برنامه ها و درج مقالات آموزشي از طريق رسانه هاي گروهي ارائه مي‌شود.

2) آموزش جامعه و يا گروه هاي عام از طريق رسانه هاي جمعي و گروهي با هدف ارتقاء سطح آگاهي جامعه با تاكيد بر نوجوان و جوان در زمينه نقش جمعيت در توسعه پايدار ارائه مي‌گردد.

ب ـ ارائه خدمات تنظيم خانواده

در كليه مراكز بهداشتي درماني و خانه هاي بهداشت در سطوح شهر و روستا انواع روش هاي مدرن پيشگيري از بارداري به طور رايگان و مستمر در اختيار زنان و مردان متقاضي استفاده از خدمت قرار مي‌گيرد. اين خدمات در كليه مراكز و كلينيك هاي خصوصي، وابسته به ساير ارگان هاي دولتي و خيريه نيز ارائه مي‌گردد. و متقاضيان مي‌توانند در چارچوب مقررات وضع شده از اين خدمات بهره گيرند.

روش هاي مدرن پيشگيري از بارداري قابل ارائه در مراكز دولتي و غيردولتي به شرح زير است

· قرص هاي خوراكي و كاندوم

· روش هاي تزريقي يك و سه ماهه

· آي يو دي

· روش هاي كاشتني

· بستن لوله در زن و مرد

سياست هاي برنامه

در حال حاضر سياست هاي جمعيت و تنظيم خانواده در برنامه هاي اوّل، دوّم و سوّم توسعه ادغام گرديده و در بخش هاي مختلف توسط وزارت خانه ها و سازمان هاي ذيربط اجرا شده است. سازمان مديريت و برنامه ريزي مسئوليت آماده سازي طرح هاي توسعه با همكاري و مشورت وزارت خانه ها و سازمان هاي متفاوت را دارد.

در برنامه توسعه الزامي ‌گرديد كه سياست هاي جمعيتي و تنظيم خانواده لحاظ گردد (5).

سياست موجود برنامه در حال حاضر و حداقل تا پايان برنامه پنج ساله سوم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي، استمرار تحديد مواليد است، كه با توجه به اهميت آن به عنوان يك سياست استراتژيك در برنامه ياد شده ادغام گرديده و شامل محور هاي زير است (6) :

· تشويق و ايجاد انگيزه در مردم در زمينه اجراي سياست تحديد مواليد

· كاهش نرخ مواليد و مرگ بويژه مادر و كودك

· كاهش بارداري هاي پر خطر و برنامه ريزي نشده

· توانمند سازي زنان در فرايند توسعه

· سرمايه گذاري بيشتر در زمينه آموزش عمومي براي مشاركت بيشتر مردم دراجراي سياست تحديد مواليد

· تشويق روستاييان به اقامت در روستا

· استمرار تامين منابع مالي براي ارائه رايگان خدمات تنظيم خانواده

· جلب حمايت بيمه هاي خدمات درماني در ارائه برخي از خدمات تنظيم خانواده

· تدوين و اجراي فعاليت هاي تحكيم كننده خانواده

· افزايش آگاهي مديران و سياستگذاران در زمينه بهبود كيفي شيوه زندگي

· گسترش آموزش برنامه هاي كنترل جمعيت و بهداشت باروري در دبيرستان ها با رعايت كامل شئونات اسلامي

· اجراي دقيق قانون تنظيم خانواده بويژه در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم، تحقيقات و فناوري، رسانه هاي گروهي و سازمان صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران

· بهبود كيفيت خدمات تنظيم خانواده و استاندارد كردن خدمات آن

· كارآمد نمودن مشاوره حين ازدواج

· جلب مشاركت افراد كليدي (روحانيون، معلمان و مسئولين رسانه هاي گروهي) در زمينه تشويق مردم به استفاده از خدمات تنظيم خانواده

· جلب مشاركت سازمان هاي مرتبط با امور جمعيتي در زمينه تبيين سياست گذاري هاي حمايتي مرتبط با مسايل جمعيتي

· جلب مشاركت بخش خصوصي، تعاوني ها، خيريه و ساير ارگان هاي دولتي در زمينه ارائه خدمات رايگان تنظيم خانواده

· تقويت نظام شبكه بهداشت و درمان كشور در ارائه خدمات جامع بهداشت باروري مشتمل بر تنظيم خانواده

· جلب مشاركت مردان در برنامه هاي بهداشت خانواده بويژه تنظيم خانواده

· تدوين سياست هاي توزيع عادلانه منابع ملي و كاهش فاصله هاي موجود بين مناطق محروم و غير محروم

· تقويت و توسعه مديريت سيستم اطلاعات

اهداف برنامه

هدف كلي

· كاهش حاملگي هاي برنامه ريزي نشده و پر خطر از ديدگاه تنظيم خانواده (7)

اهداف بينابيني

· بهبود كمي و كيفي خدمات تنظيم خانواده

اهداف اختصاصي

· افزايش دسترسي به خدمت در تمامي ابعاد آن (فيزيكي، فرهنگي، فراهم بودن و مالي)

· بهبود نظام مديريت برنامه

· اصلاح استاندارد هاي خدمت

· اصلاح نظام پايش و ارزشيابي برنامه

· كارآمد نمودن سيستم ارجاع و پيگيري

· ارتقاء سطح آگاهي و مهارت كاركنان

· ارتقاء سطح آگاهي استفاده كنندگان از خدمت

· بهبود رضايتمندي كاركنان و استفاده كنندگان از خدمت

جدول 1 ـ شاخص هاي كمّي برنامه جمعيت و تنظيم خانواده

كل	روستا	شهر	شاخص
8/73	2/67	4/77	درصد استفاده از روش هاي پيشگيري از بارداري
9/55	3/57	2/55	درصد استفاده از روش هاي مدرن پيشگيري از بارداري
8/17	9/9	2/22	درصد استفاده از روش هاي غيرمدرن پيشگيري از بارداري
4/18	9/21	5/16	درصد استفاده از قرص هاي خوراكي پيشگيري از بارداري
9/5	6/3	2/7	درصد استفاده از كاندوم
5/8	3/5	2/10	درصد استفاده از آي يو دي
8/2	5/5	3/1	درصد استفاده از روش تزريقي (دپومدروكسي پروژسترون)
5/0	7/0	3/0	درصد استفاده از روش كاشتني (نورپلنت)
7/2	3/1	5/3	درصد استفاده از بستن لوله در مرد
1/17	9/18	1/16	درصد استفاده از بستن لوله در زن
2/26	8/32	6/22	درصد زناني كه ازهيچ روش پيشگيري استفاده نمي‌كنند
5/7	4/10	8/5	درصد زنان نيازمند تنظيم خانواده كه نياز آنان تامين نشده است
5/75	3/91	8/66	درصد دريافت وسيله از بخش دولتي

منبع : بررسي جمعيت و سلامت در سال 1379 (DHS - 2000)

جدول 2 ـ شاخص هاي كيفي برنامه جمعيت و تنظيم خانواده

كل	روستا	شهر	شاخص
5/51	8/50	9/51	درصد استفاده صحيح از قرص
8/63	5/75	4/57	درصد استفاده كنندگان از قرص كه از محل دريافت قرص آموزش ديده اند
1/9	3/6	6/10	درصد استفاده كنندگان از كاندوم و روش سنتي كه از روش هاي اورژانس پيشگيري از بارداري آگاه هستند
5/1			درصد شكست قرص هاي خوراكي تركيبي
4			درصد شكست قرص شيردهي
3/2	3/2	1/2	درصد شكست كاندوم
1/0	1/0	1/0	درصد شكست ساير روش هاي مدرن
1/3	0/4	6/2	درصد شكست روش هاي سنتي
4/1	6/1	3/1	درصد شكست كل روش هاي پيشگيري از بارداري
1/12	7/10	3/7	ميزان حاملگي هاي پر خطر (سن و رتبه بارداري)
6/57			درصد حاملگي هاي پرخطر كه ناخواسته زن و شوهر بوده اند
1/24			درصد حاملگي بدون برنامه زن و شوهر در ميان زنان باردار
7/8			درصد حاملگي هاي بدون برنامه همزمان با استفاده از روش هاي مدرن
7/9			درصد حاملگي هاي بدون برنامه همزمان با استفاده از روش هاي غير مدرن
4/18			درصد حاملگي هاي بدون برنامه همزمان با استفاده از روش هاي مدرن و غيرمدرن
	1/25	7/22	درصد حاملگي هاي بدون برنامه زن و شوهر در زايمان هاي دو سال اخير
3/46			درصد حاملگي هاي بدون برنامه زن و شوهر در زنان باردار 35 سال و بالاتر
2/21			درصد حاملگي هاي بدون برنامه زن و شوهر در زنان باردار 34ـ19 سال
9/12			درصد حاملگي هاي بدون برنامه زن و شوهر در زنان باردار 18 سال و كمتر
4/7			درصد حاملگي هاي بدون برنامه زن و شوهر در نوبت اول حاملگي
22			درصد حاملگي هاي بدون برنامه زن و شوهر در نوبت دوم حاملگي
3/31			درصد حاملگي هاي بدون برنامه زن و شوهر در نوبت سوم حاملگي
3/46			درصد حاملگي هاي بدون برنامه زن و شوهر در نوبت چهارم و بالاتر حاملگي
5/95	5/96	9/94	ميزان رضايتمندي دريافت كنندگان خدمت

منبع : بررسي جمعيت و سلامت در سال 1379 (DHS - 2000)

شاخص هاي ارزشيابي برنامه

برنامه تنظيم خانواده در دو مقطع زماني متوسط و بلند مي‌تواند مورد ارزشيابي قرار گيرد (8).

الف) شاخص هاي با مقطع زماني متوسط

اين شاخص ها تغييرات رفتاري را در جامعه اي كه خدمت را دريافت كرده اند اندازه گيري مي‌كند. بنابراين مي‌توانند برنامه را از نظر كمّي و كِيفي مورد ارزشيابي قرار دهند. لازم به توضيح است كه عوامل متعددي از قبيل اشتغال، سواد، اقتصاد و . . . بر روي رفتارهاي باروري موثر است و استفاده از خدمات تنظيم خانواده يكي از اين عوامل تاثيرگذارنده بر شاخص هاي باروري مي‌باشد و بنابراين توسعه كمّي و كِيفي اين خدمت مي‌تواند يكي از عوامل پايين آورنده شاخص هاي باروري در متقاضيان اين خدمت محسوب گردد.

جدول 3 ـ روند شاخص هاي باروري در ايران از سال 1351 تا 1379

1379	1371 تا1375	1366 تا1370	1361 تا 1365	1356تا1360	1351 تا1355	شاخص
8/26	6/64	9/106	5/144	2/152	9/155	باروري اختصاصي سني 19ـ15
7/98	4/166	5/229	3/279	7/307	7/267	باروري اختصاصي سني 24ـ20
5/122	2/162	7/235	2/279	6/293	1/252	باروري اختصاصي سني 29ـ25
2/88	7/124	205	8/240	0/241	1/223	باروري اختصاصي سني 34ـ30
0/45	0/81	8/153	3/175	6/183	4/164	باروري اختصاصي سني 39ـ35
8/14	0/40	0/80	9/89	3/92	6/84	باروري اختصاصي سني 44ـ40
2/3	8/12	1/24	2/21	7/28	8/24	باروري اختصاصي سني 49ـ45
0/2	3/3	2/5	2/6	5/6	9/5	باروري كلي

منبع : مركز آمار و بررسي جمعيت و سلامت در سال 1379 (DHS - 2000)

باروري اختصاصي سني به معناي متولدين زنده بدنيا آمده از هر1000 زن 49ـ15 سال و باروري كلي به معناي تعداد متوسط فرزندان بدنيا آمده از هر يك زن است.

جدول 4 ـ روند نرخ رشد در ايران از سال 1335 تا 1379

1379

1375

1373

1371

1367

1355

1365

1345

1355

1335

1345

سال

2/1

41/1

75/1

3/2

5/2

2/3

7/2

نرخ رشد

منبع : مركز آمار

جداول شماره 5 و 6 وضعيت ايران را از نظر استفاده از تنظيم خانواده و شاخص هاي باروري با كشورهاي آسياي جنوب مركزي و جهان مقايسه مي‌كند.

اين مقايسه نشان ميدهد كه ايران بطور نسبي وضعيت نسبتا خوبي قرار دارد. گرچه براي رسيدن به باروري برنامه ريزي شده و ارائه خدمات تنظيم خانواده با كيفيت مطلوب هنوز راه درازي در پيش است.

جدول 5 ـ ميزان استفاده از روش هاي پيشگيري از بارداري در ايران، كشور هاي آسياي جنوب مركزي و جهان

2001			1999			نام
روش پيشگيري			روش پيشگيري
كل	غيرمدرن	مدرن	كل	غير مدرن	مدرن
60	7	53	58	7	51	جهان
56	5	51	68	3	65	ازبكستان
ـ	ـ	ـ	ـ	ـ	ـ	افغانستان
73	18	55	73	17	56	ايران
54	11	43	49	7	42	بنگلادش
ـ	ـ	8	8	ـ	ـ	بوتان
18	5	13	66	22	44	پاكستان
21	ـ	ـ	20	ـ	ـ	تاجيكستان
62	9	53	49	13	36	تركمنستان
66	22	44	21	ـ	ـ	سيريلانكا
60	11	49	60	11	49	قرقيزستان
66	13	53	59	13	46	قزاقستان
18	ـ	ـ	18	ـ	ـ	مالديو
29	3	26	18	5	13	نپال
48	5	43	41	5	36	هند
47	7	40