امور جنسي در انسان و بهداشت جنسي

(Sexuality and Sexual Health)

 

 

دكتر خسرو رفائي شيرپاك

دانشكده بهداشت و انستيتو تحقيقات بهداشتي دانشگاه علوم پزشكي تهران

 

اهداف درس

واژه هاي كليدي

بهداشت جنسي، امور جنسي (Sexuality)، بهداشت باروري

مقدمه

واژه فارسي مناسبي براي بيان آنچه تحت نام سکچواليتي (Sexuality) مي شناسيم وجود ندارد. واژه هاي جنسيت، ويژگي هاي جنسي، امور جنسي و تمايلات جنسي که اغلب به عنوان ترجمه آن به کار مي‌روند هميشه نمي توانند تمامي آنچه را که از اين واژه بايد استنباط شود بيان دارند. به هر حال از آنجايي که در حال حاضر واژه امور جنسي ترجمه مناسب تري براي آن قلمداد مي‌شود در اين متن از اين کلمه استفاده شده است.

درک درست از امور جنسي لازمه ارتقاء بهداشت باروري است و بهداشت باروري، خود جزئي اساسي از سلامت انسان محسوب مي‌شود. در طي دهه گذشته تغييري رويکردي در زمينه جمعيت و تنظيم خانواده به وقوع پيوسته است؛ به اين ترتيب که از اهداف جمعيتي که به کنترل جمعيت از طريق پيشگيري از بارداري و ارتقاء روش هاي مؤثرتر جلوگيري از حاملگي توجه داشته است به سوي توجه به مردم يعني حقوق و نياز هاي آنها و همچنين مشارکت دادن مردم در طراحي، اجرا و ارزشيابي برنامه ها ميل کرده است. اين رويکرد از زمان برگزاري کنفرانس بين المللي جمعيت و توسعه قاهره در سال 1994 و چهارمين کنفرانس جهاني زنان در سال 1995 در پکن سرعت بيشتري به خود گرفته است. اين تغيير نه تنها توجه بيشتر به کيفيت خدمات، انتخاب آگاهانه و توجه به جنسيت را مد نظر دارد بلکه توجه ويژه اي به شناسايي نيازهاي باروري و جنسي و ضرورت تغيير در نظام بهداشتي براي پاسخ گويي به اين نيازها دارد. اين رويکرد جديد همان چيزي است که به نام «رويکرد بهداشت باروري و جنسي» از آن نام مي بريم.

اگر چه ارتباط بين امور جنسي و بهداشت باروري بسيار روشن است اما غالباً در خدمات مربوط به بهداشت باروري اين جزء ناديده گرفته مي‌شود. در بسياري از نقاط جهان، درک درستي از امور جنسي وجود ندارد و وجود تابوها، کج فهمي ها و موانع اجتماعي و فرهنگي در راه آموزش مفاهيم و بيان مثبت آنچه به نام امور جنسي مي‌شناسيم باعث فقدان يا سطح پايين کميّت و کيفيّت خدمات مربوط به بهداشت جنسي و مسائل مربوط به آن شده است. يادگيري صحيح مسائل جنسي از بروز اختلالات جنسي جلوگيري کرده و کمک مي‌كند در مواجهه با برخي مسائل مثل نازايي، نارسايي هاي جنسي، عفونت هاي منتقل شونده از راه مقاربتي، سوء رفتارهاي جنسي و . . . برخورد مناسب تري اتخاذ شود. اگرچه ممکن است همه اين وقايع براي همه مردم رخ ندهند، به هر حال ارائه اين خدمات باعث مي‌شود مردم در مورد مسائل جنسي عميق تر فکر کرده، ديدگاه ژرف تري نسبت به خود و ديگران پيدا کنند. اين يادگيري ها باعث مي‌شود تا در روابط بين فردي خود حساس تر و آگاه تر بوده و همين امر نهايأ منجر به ايجاد صميميت بيشتر و لذت بيشتر از مسائل زناشويي در زندگي خواهد شد. آگاهي از اين مسائل همچنين کمک مي‌كند تا ارتباطات جنسي منطقي و مسئولانه تري داشته و در تصميم گيري هاي مهم شخصي، درمورد مسائل جنسي، بهتر عمل شود. براي ارائه خدمات بهداشت باروري و جنسي و از آنجايي که امور جنسي تأثير عميقي بر سلامت باروري خواهد داشت ارائه کنندگان خدمت بايد با مفاهيم اوّليه و محتواي خدمات باروري و جنسي، آشنا باشند. در اينجا برخي مفاهيم، تعاريف و اهميت پرداختن به موضوع بهداشت جنسي را بيان خواهيم کرد.

 بعضي از تعاريف پايه در زمينه امور جنسي

جنس (Sex): خصوصيات زيست شناختي افراد شامل آناتومي، فيزيولوژي و ژنتيک به عنوان مرد يا زن

جنسيت (Gender): آنچه شخص، جامعه يا نظام قانوني به عنوان مذکر يا مؤنث تعريف مي‌كند

نقش جنسي (Gender Role): بيان کننده بخشي از نگرش ها، رفتار ها، انتظارات و وظايف تعريف شده فرهنگي و اجتماعي براي زنان و مردان مي باشد

هويت جنسي (Gender Identity): تحت عنوان Sexual Identity هم بيان مي‌شود و اشاره به عقيده شخصي و خصوصي هر کس در مورد مذکر يا مؤنث بودن خود دارد (ممکن است کسي به لحاظ زيست شناختي مذکر باشد ولي احساس مؤنث بودن بکند)

جهت گيري جنسي (Sexual Orientation): ترجيح يا جاذبه تحريک آميز و رومانتيک براي داشتن روابط جنسي با جنس مخالف، موافق و يا هر دو جنس

رفتار جنسي (Sexual Behavior): فعاليت هايي هستند که به بيان امور جنسي هر فردي اشاره دارد

بايد توجه داشت که لزومأ رفتار جنسي کسي نشان دهنده جهت گيري يا هويت جنسي او نيست

امور جنسي (Sexuality): يک تجربه کامل حسّي است که هم مغز و هم جسم را درگير مي‌كند و فقط به فعاليت دستگاه تناسلي خلاصه نمي‌شود و در تمامي آنچه از آن به عنوان انسان نام مي بريم تجلّي مي‌يابد و ارزش ها، نگرش ها، رفتار، ظاهر فيزيکي، باورها، عواطف، علايق، جنبه هاي روحاني انسان و شخصيت و نيز طريق اجتماعي شدن ما را در بر مي گيرد.

براي درک بهتر از امور جنسي و تکامل آن در انسان ناگزير بايد مجموعه وجودي انسان را که شامل اجزاء جسمي مثل ژنتيک، هورمون ها، تغييرات زيست شناختي بين زن و مرد، تغييرات فيزيولوژيک و . . .، رواني شامل احساس فرد نسبت به خود و ديگران، هويت جنسي، توانايي بيان احساسات خود، قبول امور جنسي به عنوان جزئي از زندگي و ...، اجتماعي شامل ارتباط بين خود و ديگران، دوستي، عشق، ازدواج، فرهنگ، قوانين و ...، فطري و معنوي شامل مذهب، ارزش ها، باورها، و . . . مي‌باشد، در نظر گرفت. همانگونه که در تعريف نيز بيان شد امور جنسي از همه اين جنبه ها تأثير مي‌پذيرد و بر همه آنها تأثير گذار است. به عبارت ديگر امور جنسي از پيش از تولد آغاز مي‌شود و تا پايان عمر با انسان همراه است. از زمان گشنيده شدن تخم و مشخص شدن جنس جنين جنبه جسمي و زيست شناختي امور جنسي آغاز مي‌گردد و با گذر انسان از مراحل مختلف رشد و تکامل، تا زمان مرگ، تغييرات قابل توجه و متناسب با مرحله رشدي در امور جنسي رخ مي‌دهد اما هيچگاه متوقف نمي‌شود.

چنانچه قادر باشيم امور جنسي خود را به گونه اي مثبت بيان کنيم آنگاه قادر خواهيم بود هويت منحصر به فرد خود را بسازيم، با احساساتي پر حرارت، هوشمندانه و دلنشين ارتباط برقرار کنيم، معناي لذت جنسي و تخليه هيجاني را درک کنيم، با ديگران ارتباط عاطفي بر قرار کنيم، حس ارزش دادن به خود را به دست آوريم و از ديدگاه بسياري از افراد، از طريق فرزندانمان به آينده متصل باشيم. توانايي در بيان مثبت امور جنسي يکي از لذت بخش ترين و پربارترين جنبه هاي تجارب انساني است و براي افرادي که از نظر اجتماعي و عاطفي در محروميت قرار دارند جبران کننده بسياري از جنبه هاي کمتر مثبت زندگي ماشيني امروزي است.

بهداشت جنسي (Sexual Health)

تعريف سازمان جهاني بهداشت از بهداشت جنسي اين چنين است: « هماهنگي و سازگاري جنبه هاي جسمي، عاطفي، عقلاني و اجتماعي امور جنسي انسان، به گونه اي که شخصيت، روابط و عشق را ارتقاء داده و پر بارتر کند» . . . بنابراين بهداشت جنسي رويکردي مثبت به امور جنسي در انسان است و به پربارتر کردن زندگي و روابط بين فردي اشاره دارد و فقط به مشاوره و مراقبت از باروري و بيماري هاي جنسي خلاصه نمي‌شود.

تحقق بهداشت جنسي براي هر کس به اين معناست که فرد بتواند زندگي توأم با اخلاقيات فردي و اجتماعي داشته باشد و در عين حال بتواند از رفتار باروري خود لذّت برده و آن را کنترل کند، از عواملي که موجب مهار پاسخ جنسي و اختلال در روابط جنسي مي‌شود مثل ترس، باورهاي غلط، شرم، احساس گناه و از بيماري ها، اختلالات جسمي و نارسايي هايي که با عملکرد باروري و جنسي تداخل دارند دور باشد. 

بهداشت جنسي توانايي فرد براي بيان امور جنسي خود، در چارچوب نظام ارزشي جامعه، قوانين، اعتقادات و فرهنگ جاري، بدون ترس از عفونت هاي مقاربتي، حاملگي هاي ناخواسته، اعمال زور، خشونت و تبعيض است. بهداشت جنسي يعني توانايي داشتن زندگي جنسي آگاهانه، لذت بخش و بي خطر که بر اساس بيان مثبت ويژگي هاي جنسي و احترام متقابل در روابط جنسي به وجود آمده باشد. در اين صورت بهداشت جنسي نه تنها لذت بخش است بلکه ارتباطات و روابط بين فردي را نيز تقويت مي‌كند.

بهداشت جنسي جزئي ادغام يافته در نظام خدمات بهداشتي

همانگونه که قبلاً نيز اشاره شد براي پاسخ گويي به نيازهاي بهداشت جنسي افراد لازم است نظام خدمات بهداشتي تغييراتي را در خود ايجاد کند. اين حرف به اين معنا نيست که نظام ارائه خدمات بايد به ارائه ساختارهاي جديد ارائه خدمت يا استخدام کارکنان جديد يا گسترش فيزيکي مراکز خود تن در دهد. ارائه خدمات بهداشت جنسي بايد جزئي ادغام يافته در نظام خدمات بهداشت باروري بوده و با نياز سنجي، توانمند سازي و آموزش کارکنان، نظام بهداشتي را براي در اختيار گذاشتن چنين خدماتي آماده ساخت و مردم را براي استفاده از آن تشويق کرد. . .

در نهايت ارائه خدمات بهداشت جنسي به مردم کمک مي‌كند تا:

 

·        بتوانند براي پيشگيري از بيماري هاي مقاربتي وحاملگي هاي ناخواسته راه هاي مناسبي را انتخاب کنند،

·        روش پيشگيري از بارداري مناسب تري را انتخاب کرده و به اين ترتيب بر تداوم استفاده از روش افزوده و از ميزان شکست روش بکاهند،

·        در مورد امور جنسي خود راحت تر صحبت کرده و نياز  هاي خود را بهتر بيان کنند و به اين ترتيب قادر شوند رفتارهاي پيشگيرانه اي را اتخاذ کنند،

·        آگاهي خود را در زمينه امور جنسي بالا برده و اين اطلاعات را با ديگران شريک شوند،

·        تغييرات مربوط به امور جنسي خود را که در طول زمان رخ مي‌دهد بهتر درک کرده و بپذيرند،

·        رفتارهاي سالم جنسي را پيش گرفته و مقوله هايي مثل لذت بردن و خشونت هاي جنسي را در نظر بگيرند،

·        و ... رضايت بيشتري از خدمات ارائه شده داشته باشند.

منابع