سلامت مادران

 

دكتر حوريه شمشيري ميلاني

دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي

اهداف درس

واژه هاي كليدي  

سلامت مادران، مرگ  و مير مادران، بيماري و ناتواني مادران، بارداري، حاملگي، حاملگي پرخطر، حاملگي ناخواسته، سقط مراقبت، هرم مداخله

بيان مسئله

            تولد يك كودك در همه جا يك رخداد بيادماندني و فرصتي براي شادماني : ميهماني . . . و دادن هديه  است. اما هنوز براي هزاران تن از زنان، تجربه به دنيا آوردن كودكان آنطور كه بايد يك رويداد مسرّت بخش نيست، بلكه ممكن است نوعي استيصال و جهنمي مرگبار باشد.

واقعيت هاي جهاني  

هر سال بيش از نيم ميليون زن در طي بارداري ، زايمان و يا بعد از وضع حمل جان خود را از دست مي‌دهند. اين مرگ ها اغلب ناگهاني و غيرقابل پيش بيني  هستند. اكثر اين مرگ ها قابل اجتناب هستند. بر اساس گزارش سال 2005 سازمان جهاني بهداشت، شعار سال 2005 اين است:"مرگ هر مادر و كودك رابا اهميت بشمريد." (27). بديهي است كه بيش از 99%  اين مرگ ها در كشورهاي در حال پيشرفت صورت مي‌گيرد (2).

            تقريبا 40%  از زنان باردار (هر سال 50 ميليون) مشكلات سلامتي در رابطه با بارداري را در طول مدت بارداري و يا بعد از آن تجربه مي‌كنند و 15% از عوارض طولاني مدت يا جدي كه گاه تا آخر عمر آن ها را همراهي مي‌كند، رنج مي‌برند. در نتيجه : امروزه 300 ميليون زن از مشكلات و ناتواني هاي سلامتي، در رنج‌اند (3).

            طبق گزارش سازمان جهاني بهداشت، ارقام واقعي مرگ، بيماري و ناتواني مادران، چندين برابر اين ارقام است. چرا كه بيشتر اين رخداد ها در جوامعي اتفاق مي‌افتد كه سيستم ثبت آمار حياتي منسجم و قابل اعتمادي نداشته و گزارش دهي مناسبي ندارند و تشخيص علل منجر به مرگ يا بيماري و ناتواني از دقت كافي برخوردار نيست.

مرگ و مير مادران  (Maternal Mortality) يعني چه ؟

            تعريف (M.M.R) به مرگ زن در خلال حاملگي، زايمان يا در طي 42 روز بعد از خاتمه حاملگي، مرگ مادر گفته مي‌شود، صرف نظر از طول مدت حاملگي يا محل حاملگي و با هر علتي مربوط به حاملگي يا تشديد شده در اثر آن يا در اثر مداخلات به آن ، ولی نه در اثر حوادث (4).

 

مرگ مادری مربوط به بارداری (Pregnancy-related death)

مرگ زن در حالت بارداری ، يا در خلال چهل و دو روز بعداز خاتمه حاملگی، صرفنظر از علت مرگ.

مرگ های مادران به دو گروه تقسيم می شود.

 

مرگ و مير مستقيم مادري : شامل مرگ هاي مادران در اثر عوارض مامايي، حاملگي، زايمان يا دوره بعد از زايمان، مداخلات، سهل انگاري ها، درمان هاي ناجور و اشتباه مي‌باشد (5). مثل مرگ در اثرخونريزی بعد از زايمان.

 

مرگ و مير غير مستقيم مادري : شامل مرگ هاي مادران در اثر بيماري هاي قبلي مادر، يا بيماري هايي كه در ضمن حاملگي، زايمان و بعد از آن ظاهر مي‌شوند يا تشديد مي‌شوند. مثال : مادر حامله اي كه در اثر كوماي ديابتيك فوت مي‌كند. يا مادر بارداري كه به دنبال ابتلا به اوريون يا آنفلوآنزا دچار مرگ مي‌شود.

مرگ مادری با تاخير(late maternal death)

در صورتی است که مادر به دلايل مستقيم يا غير مستقيم ، در فاصله زمانی چهل و دو روز بعد از ختم حاملگی تا يکسال ، فوت کند(6)..

 

علل مرگ مادران  

درکشورهای درحال توسعه، ازدواج زودرس،شرايط اقتصادی، بيسوادی، فاصله کم زايمان ها و ... علل مرگ می باشند(7).

اولين و شايعترين علت مرگ و مير مادران بر اساس درسنامه تخصصی مامايي ويليامز، آمبولي ريه است كه مطابق نوشته كتب مختلف ، عارضه نادري مي‌باشد (5، 8، 9).

سوالي مطرح مي‌شود كه چرا علتي كه نادر است، در راس علل قرار گرفته است ؟

با مقايسه جداول و منحني هاي علل مرگ مادران چنين بر مي‌آيد كه:

1) علت هاي مرگ در جوامع مختلف، متفاوت مي‌باشد.

2) در حال حاضر در كشور هاي پيشرفته: علل شايع كشورهاي در حال پيشرفت، تحت كنترل در آمده اند و اين امر باعث شده است تا علتي كه در نوشتار هاي پزشكي علت نادر آورده شده است در رديف نخست قرار گيرد. بدين معني كه كشور هاي پيشرفته، بر روي اين علل كار كرده و نقش آن ها را در ليست مرگ ها كم رنگ تر كرده اند.

دلايل افت مرگ ها در طي 60 سال اخير عبارتند از :

·        استفاده گسترده از بانك خون و آنتي بيوتيك ها

·        نگهداري تعادل آب و الكتروليت بيمار در مواجهه با عوارض مامايي و زايمان

·        توسعه آموزش و مهارت آموزي مامايي و تداوم اين آموزش ها كه موجب تربيت متخصصين مامايي با كفايت شده است.

·        دوره هاي آموزشي بيهوشي خاص با توجه به اينكه بيهوشي مامايي ، پرسنل و وسايل منحصر به فرد خود را طلب مي‌كند (5).

و البته زايمان در بيمارستان و زايمان با كمك و نظارت فرد دوره ديده در محيط خارج از بيمارستان را نبايد از نظر دور داشت.

موانع سلامت مادران در جوامع  

در يك نگاه كلي، مسايل مربوط به سلامت مادران در كشور هاي پيشرفته، شامل مسايل حول و حوش زايماني، مالفورماسيون هاي مادرزادي، مسايل وراثتي و برخي مسايل رفتاري مي‌باشد. در حاليكه در كشورهاي در حال پيشرفت، كاهش ميزان ابتلا و ميرايي مادر و كودك، فاصله گذاري بين بارداري ها، محدود كردن بُعد خانوار، پيشگيري از بيماري هاي واگيردار، بهبود وضعيت تغذيه، افزايش پذيرش كار هاي بهداشتي توسط مردم، كم بودن خدمات بهداشتي و ديگر خدمات اجتماعي، اهم مسايل مربوط به سلامت مادران را شامل مي‌شود.

عواقب مرگ مادر

 نوزادي كه پس از مرگ مادرش زنده مي‌ماند، به ندرت تا يك سالگي زنده خواهد ماند. احتمال مرگ كودكان زير ده سال مخصوصا دختران نيز حتي تا چهار برابر افزايش مي‌يابد. كودكان بي مادر نيز اغلب بد درمان شده و به اندازه كافي مورد مراقبت و توجه قرار نمي‌گيرند.كودكان بزرگتر ترك تحصيل كرده، دختران مجبور به نگهداري از بقيه اعضاء خانواده مي‌شوند. در بسياري از جوامع، مرگ مادر براي دختربچه ها يك فاجعه جبران ناپذير است. به عبارت ديگر مرگ مادر يعني اينكه تيرك وسط چادر خانواده شكسته شده، بر سر كل خانواده آوار شود. مرگ يك مادر، مرگ يك نفر نيست، بلكه مرگ و ناتواني خانواده و جامعه است.

شاخص مرگ و مير مادران (M.M.R...MATHERNAL... MORTALITY... RATE)

امروزه مرگ مادر نه تنها به عنوان شاخص بهداشتي قلمداد مي‌شود، بلكه به عنوان يكي از شاخص هاي توسعه بكار مي‌رود و نشان مي‌دهد كه جوامع تا چه اندازه به سلامت مادران، اهميت مي‌دهند (10). تعداد مرگ هاي مادران به ازاي صد هزار تولد زنده را، نسبت مرگ و مير مادران تعريف كرده اند. به دليل اينكه تعداد حاملگي هاي مادران به طور دقيق و صحيح قابل دستيابي نيست، لذا در مخرج كسر از تعداد تولد هاي زنده استفاده مي‌شود. ميــزان مــرگ مـادران (دوران بارداري، زايمــان و 42 روز بعـد از زايمــان) در ايــران كه به طــريق (REPRODUCTIVE AGE MATERNAL MOTHERHOOD SURVEY (RAMOS) و بر اساس سرشماري سال 1375 انجام گرفته است، 4/37 مي‌باشد.

ميزان هاي مرگ مادران از عوارض بارداري و زايمان در سال هاي مختلف به روش مستقيم، روي نمونه اي از خانوار ها در سطح كشور، در جدول 1 نشان داده شده است.

جدول شماره 1 ـ ميزان هاي مرگ ناشي از عوارض بارداري و زايمان در مادران

 

به طوري كه مشاهده مي‌شود ميزان مرگ در روستا بيشتر از شهر است و نيز با گذشت زمان ميزان مرگ و مير مادران كاهش يافته است. اظهار شده است، نقش بهبود وضعيت عوامل توسعه نظير سواد آموزي، گسترش خدمات برق و آب. . .  در روستا، بيشتر از بخش منحصرا بهداشتي در نزول ميزان شاخص موثر بوده است (12).

خطر ناشي از مادري در طول زندگي  

          جهت ارزيابي تاثير روند حاملگي و زايمان بر بيماري زنان و مادران، شاخص ديگري معرفي شده است، چرا كه گفته مي‌شود نسبت مرگ و مير مادران نمي‌تواند به تنهايي و به درستي اين مهم را انجام دهد به دليل اينكه اين شاخص خطر مرگ را در يك زايمان نشان مي‌دهد و احتمالا حاملگي و زايمان به كرات در زندگي يك زن تكرار مي‌شود.

شاخص (LIFE TIME.RISK.L.T.R)

به اين معني است كه يك زن كه از مرحله باروري خارج مي‌شود، به چه احتمالي، خطر مرگ در اثر حاملگي را داشته است.

جدول شماره 2 ـ ميزان خطر مرگ در نقاط مختلف جهان

 

 

به طور مثال اگر زني بتواند در كشور الف 8700 بار باردار شود، در يكي از آن ها احتمال مرگ خواهد داشت. در حاليكه در كشور ب يك زن در هر 9 بار حاملگي يك بار شانس مردن دارد. به طوري كه گفته شد اجراي برنامه هاي تنظيم خانواده تاثير مهمي در كاهش TFR دارد، گفته مي‌شود اگر برنامه هاي تنظيم خانواده اجرا شوند يك سوم مرگ هاي مادران كاهش مي‌يابند.

بيماري و ناتواني مادران  

آنچه در باره مرگ و مير مادران گفته شد تنها به مثابه قله كوه يخ است، و اين نمايانگر همه واقعيت ها نيست. هم چنانكه حجم عظيم كوه يخ در زير سطح آب و غير قابل مشاهده مي‌باشد، حجم عظيم مسئله مرگ، سلامت و بيماري مادران نيز ظاهرا مشهود نمي‌باشد. مرگ مادران كاهش نخواهد يافت مگر اينكه حجم زير آب ذوب شود. تخمين زده مي‌شود كه چندين ده برابر مرگ مادر، بيماري و ناتواني مادر وجود دارد. يعني زناني هستند كه در اثر بارداري و زايمان به يكباره نمرده اند ولي سلامتي و كيفيت زندگي آنان، گاه تا آخر عمرشان به مخاطره افتاده و آن ها را در رنج و مشقت انداخته است. بيماري و ناتواني مادر طيف گسترده اي دارد كه مي‌تواند، شامل شوك، نارسايي کليه، عفونت، تشديد بيماری قلبی، بی اختياری ادرار و مدفوع، ظهور پُرفشارخونی، ديابت، سوء تغذيه، کم خونی و . . . باشد.

اطلاع دقيقي از آمار واقعي بيماري و ناتواني مادران در دست نيست چرا كه سيستم ثبت آمار، گزارش دهي و حتي اطلاع و احساس و شناخت خود زنان و گاه پرسنل بهداشتي، از بيماري و ارتباط آن با حاملگي، از مشكلاتي است كه اين امر را تقريبا غيرممكن مي‌سازد. به طوري كه در صفحات نخستين گفته شد طيفي از اقدامات و مداخلات براي كاهش بيماري، ناتواني و مرگ مادران و حصول سلامت آنان در فرايند بارداري و زايمان ضروري مي‌باشد.

برنامه هاي سلامت و ايمني مادران  (SAFE MOTHERHOOD) 

·        سطح سلامت را ارتقا مي‌دهد و صرفا به معني جلوگيري از بيماري نيست

·        كيفيت زندگي زنان را در طي دوره بارداري، زايمان و پس از زايمان و طول عمر آنان بهبود مي‌بخشد

·        سلامت و ايمني نوزادان را تامين مي‌كند و بيماري ها و مشكلات بزرگسالي آنان را كاهش مي‌دهد

·        سلامت نوزاد، كودك، خانواده و جامعه تامين مي‌شود

پس برنامه سلامت و ايمني مادران، طب پيشگيري است.

 

در ارائه خدمات به مادر، دو نفر مشتري وجود دارد كه توجه بر سلامت هر دو، به طور همزمان ضروري است (مانند تجويز دارو به زن باردار و يا در حال تغذيه كودك با شير مادر، انجام عمل جراحي بر روي مادر و ...) اين رويكرد منجربه برنامه هاي تركيبي مادر و كودك شده است (M.C.H) در حصول سلامت جنين، كودك و مادر آگاهي از عوامل مختلف و موثر اهميت دارد. مسئله حاملگي و زايمان، مسئله صرف بيولوژيك نيست، بلكه حاصل تعامل متقابل عوامل زيست محيطي و اجتماعي و باروري انسان است.

سن به هنگام زناشويي و بارداري، فاصله بين مواليد، بعد خانوار، الگو هاي باروري، سطح آموزش، وضعيت اقتصادي، باورها و رسوم، نقش زن در جامعه . . . از عواملي هستند كه بر سلامت مادر و كودك تاثير مي‌گذارند.

تقسيم بندي فرايند مادري از نظر زماني  

الف) دوران پيش از بارداري

ب) دوران بارداري

ج) زايمان (وضع حمل)

د) دوران بعد از زايمان (نفاس)

مراقبت هاي قبل از بارداري  

منظور از اين مراقبت ها اينست كه مادر با حالت سلامت خوب وارد حاملگي شود، تا روند حاملگي سالم تر را نيز داشته باشد. ازدواج وظايف مهمي را بر عهده زن و مرد مي‌گذارد و بچه دار شدن كه خواسته هر زوجي است، بار اين وظايف را بيشتر مي‌كند. نقش پدر و مادر در رشد و تربيت فرزند بر احدي پوشيده نيست. بنابراين پدر و مادر آگاه مي‌توانند اين وظايف را بخوبي ادا كنند. كودك براي رشد وتكامل نياز هايي دارد و پدر و مادر بايد اين نياز ها را برآورده سازند. از اين رو لازم است هر زوجي قبل از بچه دار شدن به همه شرايط فكر كنند و سپس تصميم بگيرند. از مهمترين آن ها، رعايت شرايط بهداشتي خانواده است. نكات مهم بهداشتي كه به طور خلاصه در ذيل آمده است، مي‌توانند در تصميم گيري زوجين موثر باشند و حتي به جرات مي‌توان گفت براي داشتن حاملگي موفق، بايد مراقبت هايي هم قبل از ازدواج صورت گيرد، مثل رشد و نمو كامل دختران و وضعيت تغذيه و ورزش آنان، واكسيناسيون بر عليه سرخجه و تكميل واكسيناسيون كزاز.

 

ـ استفاده از روش هاي پيشگيري از بارداري براي جلوگيري از حاملگي هاي در سنين پايين (زير 18 سال)، حاملگي هاي متعدد، حاملگي هاي با فاصله كم و حاملگي در سنين بالاي 35 سال راه حل مناسبي است. اين امر موجب مي‌شود، تعداد حاملگي هاي ناخواسته و سقط هاي غيربهداشتي كاهش يابد.

ـ زناني كه از روش هاي پيشگيري از بارداري استفاده مي‌كنند، چنانچه تصميم به حاملگي دارند، بايد سعي كنند به منظور برگشت بدن به وضع عادي و مشخص شدن سن مناسب حاملگي، مدتي (معمولا سه ماه) پس از قطع روش مورد نظر، حامله شوند.

ـ در خانواده هايي كه سابقه بيماري هاي ارثي و فاميلي وجود دارد، انجام مشاوره ژنتيكي براي زن و شوهر قبل از بچه دار شدن و حتي قبل از ازدواج لازم است.

ـ سلامت جسماني و رواني زن براي حاملگي ضروري است. زناني كه از نظر جسمي كاملا رشد نكرده اند (مانند دختران نوجوان) و يا آن ها كه از تغذيه و سلامت خوبي برخوردار نيستند (مانند زنان بيمار يا كم خون) بايد نسبت به حامله شدن هشيار باشند.

ـ زناني كه سابقه زايمان فرزند ناقص‌الخلقه و يا مرده داشته اند و يا آنهايي كه سقط هاي مكرر داشته اند، لازم است حتما قبل از باردار شدن به همراه همسر خود با پزشك مشورت كنند.

ـ چنانچه خانمي به دليل بيماري، داروي خاصي مصرف مي‌كند، اگر تمايل به حاملگي دارد، بايد قبل از حامله شدن با پزشك مشورت كند.

ـ از قوميت خاص بودن كه احتمال مشكل كروموزومي در آن ها بيش از جمعيت كل است و حامل شناخته شده اشكالات ژني از موارد مشاوره با پزشك مي‌باشد.

حتي در طي مشاوره قبل از بارداري، بررسي از نظر شغل مادر، وضعيت اجتماعي (خشونت عليه زنان)، عوامل خطر آفرين عاطفي، وضعيت خانوادگي، وجود حيوانات خانگي يا سروكار داشتن مادر با حيوانات، توانايي و كفايت خانواده از نظر اقتصادي و مداخلات تغذيه اي بايد انجام گيرد.

بارداري

بارور شدن تخمك (سلول جنسي زن) توسط اسپرم (سلول جنسي مرد) منجربه تشكيل سلول تخم مي‌گردد كه پس از تقسيمات مكرر تبديل به جنين مي‌شود و در طي دوران بارداري در رحم مادر و در داخل كيسه اي كه حاوي مايع آمنيوتيك است قرار گرفته و رشد مي‌كند. جنين از طريق بند ناف و جفت، كليه مواد غذايي و اكسيژن لازم را براي رشد و نمو از مادر دريافت مي‌كند.

طول مدت متوسط حاملگي طبيعي كه معمولا از اولين روز آخرين قاعدگي محاسبه مي‌شود 280 روز يا 40 هفته است.

اهداف مراقبت هاي دوران بارداري  

هدف نهايي از مراقبت هاي دوران بارداري، اينست كه هر حاملگي خواسته اي به تولد يك نوزاد سالم منجر شود، بدون اينكه سلامت مادر، آسيب ببيند.

حاملگي هاي پرخطر

توجه ويژه بايد براي تشخيص و كشف حاملگي هاي پرخطر و يا دچار مشكل شده، معطوف شود.

 

اين حاملگي ها عبارتند از :

·        سابقه بيماري هاي طبي

·        سابقه ناخوشايند حاملگي كه سلامتي مادر و جنين را به خطر انداخته است

·        وضعيت ناجور مادر از نظر تغذيه

·        حاملگي هاي ناخواسته

·        حاملگي نوجوان

·        حاملگي هاي غير طبيعي مثل حاملگي خارج از رحم، تهديد به سقط . . .

·        اتفاقات غيرعادي در ضمن حاملگي مثل خونريزي، عفونت . . . (7).

 

نبودن هيچ كدام از موارد مذكور، سلامت مادر را در باره مشكلات، تضمين نمي‌كنند. هر زايماني مي‌تواند با خطر روبرو شود. حداقل 40%  از كليه زنان باردار طي دوران بارداري برخي از عوارض اين دوره را تجربه كرده اند كه 15%  از اين عوارض مرگبارند و به مراقبت هاي فوري و اورژانس زايمان نياز دارند هر بارداري يك رويداد ويژه است و مي‌بايد از دسترس بودن خدمات بهداشتي درماني با كيفيت مطلوب اطمينان حاصل شود  (17، 10 ،13).

حاملگي ناخواسته  

تعداد حاملگي در سراسر جهان، 200 ميليون در سال برآورد مي‌شود ولي تقريبا يك سوم از اين حاملگي ها ناخواسته است. حاملگي هاي ناخواسته از دو طريق بر سلامت مادران تاثير مي‌گذارد : اول آنكه بسياري از حاملگي ها به دليل به خطر انداختن سلامت و زندگي مادر ناخواسته است، مادر ممكن است از يك مشكل جسماني رنج ببرد يا حمايت و منابع لازم را براي يك بارداري سالم و رشد سالم كودك نداشته باشد. دوم آنكه عدم دسترسي مادران به وسايل پيشگيري از حاملگي و يا مراكز مجاز سقط جنين موجب پايان دادن غير بهداشتي به حاملگي و سقط جنين غيرقانوني مي‌شود كه منجربه مرگ و يا معلوليت مادران خواهد شد (10 ،13).

 

عاقبت حاملگي ناخواسته  

ميزان پذيرفتن حاملگي ناخواسته بعد از وقوع آن در جوامع مختلف متفاوت و نامعلوم است. آيا چه ميزان از اين حاملگي هاي ناخواسته و پذيرفته شده، تحت مراقبت هاي بارداري و زايمان و بعد از زايمان قرار مي‌گيرند نيز نامعلوم است. هر سال 200ـ150 هزار مادر در اثر اقدام به سقط جنين جان خود را از دست مي‌دهند. دستيابي به آمار و ارقام صحيح و واقعي، به دلايل قانوني، فرهنگي، يا دسترسي، در جوامع مختلف مشكل مي‌باشد ولي به نظر مي‌رسد رقم اين سقط ها كم نباشد.

 در بعضي اسناد هر سال وقوع 8000 سقط در كشور تخمين زده مي‌شود. هر سال تقريبا 20 ميليون سقط غير ايمن در جهان اتفاق مي‌افتد. هر روز 55000 هزار سقط غير ايمن صورت مي‌گيرد كه 95% از آن مربوط به كشورهاي در حال پيشرفت است. از هر 8 مورد مرگ مادر يك مورد آن به دليل سقط جنين است. سقط جنين، منجر به مرگ و معلوليت هزاران مادر مي‌شود. 50-10%  از زناني كه سقط غيرايمن مي‌كنند، به درمان عوارض ناشي از آن نيازمندند. عمده ترين و شايع ترين عوارض عبارتند از سقط ناقص، عفونت، خونريزي، جراحت و پارگي قسمت هاي گوناگون دستگاه تناسلي و سوراخ شدن رحم . . . ضمنا عوارض و مشكلات طولاني مدت شامل درد هاي مزمن، التهاب لگن و ناباروري . . . مي‌باشد (13).

در كنفرانس بين المللي جمعيت و توسعه در سال 1994، به ابعاد انساني مسئله، ارائه خدمات درماني مطلوب و جلوگيري از سقط غيرايمن و درمان عوارض ناشي از آن تاكيد به عمل آمد.

اصول سلامت مادران  

براي نيل به اهداف سلامت مادران كه همانا مادر سالم و نوزاد سالم در انتهاي يك حاملگي مي‌باشد، اصول زير لازم است.

1) پيشگيري از وقوع حاملگي هاي پرخطر

2) مراقبت هاي دوران بارداري و كشف زودرس علايم خطر و عوارض

3) امكان دسترسي سريع به تسهيلات و امكانات ضروري

4) وجود تسهيلات و امكانات ضروري اورژانس (تيم متخصص، بانك خون، دارو)

5) انجام زايمان ايمن و بهداشتي تحت نظارت افراد دوره ديده

6) انجام مراقبت هاي بعد از زايمان و كشف موارد پرخطر

7) بهبود وضعيت كلي اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي زنان.

سلامت مادران در ايران

زنجير هايي از حلقه ها از سلامت مادر، حفاظت مي‌كنند تا پايان بارداري، نوزادي سالم در آغوش مادري سالم باشد. اعضاء خانواده، بهورز در خانه بهداشت، كارشناس مامايي و پزشك در مراكز بهداشتي، درماني و متخصص در بيمارستان، افراد و مكان هايي هستند كه سلامت مادر را حمايت، حفاظت و ارزيابي مي‌كنند. در صورت ضعف در حلقه ها و عدم اتصال به حلقه هاي ديگر، مرگ و مير و بيماري و ناتواني مادر و جنين و نوزاد، محصول بارداري خواهند بود. بديهي است حفظ و تامين سلامت مادر و جنين فقط در حيطه نهاد هاي رسمي ‌بهداشتي نبوده بلكه در گرو ديدگاه و عملكرد صحيح ساير نهاد هاي جامعه و عوامل توسعه از قبيل برنامه ريزی ، راه ، فرهنگ و .. مي‌باشد.

بهداشت مادر و كودك در ايران سابقه اي نسبتا طولاني دارد و هم اكنون مراقبت مادران باردار در شبكه مراقبت هاي اوليه بهداشتي، از فعاليت هاي رسمي و كشوري بوده و فعاليت هاي گسترد‌ه اي در اين زمينه برنامه ريزي و ارائه مي‌شود (19). در سال 1374 در وزارت بهداشت، كميته اي تحت عنوان كميته كاهش مرگ و مير مادران و نوزادان تشكيل و اقدامات گسترده اي را در سطح كشور جهت شناسايي، ثبت، مراقبت و پيشگيري از مرگ ها و معلوليت ها، و ارزشيابي آغاز نمود. در حال حاضر واحد بهداشت مادران وزارت بهداشت، هماهنگي فعاليت هاي دانشگاه هاي مختلف را در اين زمينه بعهده دارد.

اقدامات فوري، مراقبت هاي بهداشتي درماني، تيم متخصص، تجهيز بيمارستان، اطاق عمل، تهيه دارو، بانك خون . . . مي‌باشد. براي اينكه بتوان تعداد مشتريان اين خدمات را كاهش داد مي‌توان اقداماتي انجام داد. اقدامات جهت بهبود تغذيه، درآمد و آموزش مي‌توانند نتايج ميان مدت داشته باشند. مثلا با بهبود تغذيه دختران و مادران، دسته اي از مادران و زنان پرخطر كه در سير حاملگي دچار عوارض نامطلوب خواهند شد، كم مي‌شود. با برقراري عدالت اجتماعي و بهبود وضعيت زنان كه ثمرات طولاني مدت دارد، مي‌توان به طور فاحش، سلامت را در جامعه نهادينه كرد. كاهش مرگ و مير مادران و بهبود سلامت آنان ، يكي  از هشت هدف هزاره سوم است، كه توسط سازمان ملل در كليه كشورها، نظارت مي‌شود. اين هدف كاهش مرگ و مير مادران را به ميزان سه چهارم در سال 2015 نسبت به 1990مد نظر دارد (28).

به طور كلي پزشكان، در تامين سلامت مادران چه نقشي دارند؟

·        گسترش سلامت در جامعه

·        پيشگيري از پيشامدن موارد خطر مثلا كاهش حاملگي هاي پرخطر

·        تشخيص به موقع و مداخله مناسب (در پيش آمدن شرايط خاص در موارد خطر، جلوگيري به عمل آورد. مثلا مديريت حاملگي در موارد پرخطر...)

·        در موارد بحراني و وضعيت پيش آمده، اقدام مناسب انجام دهد. اين اقدام مي‌تواند از درمان در حد امكانات و مهارت خود تا آماده ساختن مادر و ارجاع سريع او به مراكز و افراد با مهارت بيشتر باشد. (مثلا اقدامات لازم براي درمان خونريزي بعد از زايمان . . .)

منابع