اَلحَمدُللهِ حَمداً يَستَحِقُهُ بِعُلُوِّ شَانِهِ وَ سُبُوغِ اِحسانِهِ وَالصَلاةُُ عَلي مُحَمَّدالنبّيِ وَ آلِه و سَلامُهَ ـ ستايش باد يزدان را كه سزاوار ستايش است به سبب بزرگواريش و كثرت الطافش و درود بر سرور و پيامبر رحمت، محمّد و دودمان او.

قانون در طب ابن سينا  (ره)

 

 

مقدمه مولّفين (چاپ اول سال 1383)

            حفظ تندرستي به هنگام سلامت و بازگرداندن آن در زمان بيماري كه در اوائل هزارة دوّم ميلادي در كلام گهربار شيخ الرئيس ابن سينا متبلور و در صفحة اوّل دائر‌ةالمعارف قانون در طب، نقش بسته است پيام جاويد و پوياي آن دانشمند عظيم‌الشان، مبني بر غيرقابل تفكيك بودن بهداشت عمومي از پزشكي باليني و غيرقابل تجزيه بودن علوم پايه از علوم باليني و جدايي ناپذير بودن متولّيان حرفه‌هاي پزشكي اعم از علوم پايه، علوم باليني، پيراپزشكي، دامپزشكي، محيط زيست و . . . مي‌باشد. ولي اين پيام جاويد با وسعت يافتن دامنة علوم پزشكي و توسعة پزشكي نوين، تدريجاً به بوتة فراموشي سپرده شد و پزشكي باليني را از قداست، اُبُهّت و متانت قبلي ساقط كرده، دامنه آن را به يك سلسله اقدامات روبنايي، محدود نمود. تا اينكه خردمندان فرهيخته‌اي متوجّه اين خلاء شدند و در اواخر قرن بيستم، دست به دست هم داده لزوم توجّه به پزشكي جامعه نگر و رويارويي زيستي، رواني، اجتماعي (Bio-Psycho-Social Approaches) را مطرح و براي تثبيت آن با جديّت روزافزوني تلاش كردند. تا جايي‌كه امروزه معتقديم: پزشكي جامعه نگر، رشتة جداگانه‌اي از طب يا بهداشت نيست بلكه نوعي طرز تفكّر و بينش است كه همة دست‌‌اندركاران حرفه‌هاي پزشكي بايد دارا باشند تا در سايه همفكري، حول محور حفظ سلامتي افراد سالم و باز گرداندن آن به كالبد افراد بيمار جمع شده هدف نهايي را ارتقاء سلامتي انسان‌ها و به عبارت ديگر جايگزين كردن بهداشت گرايي به جاي درمان گرايي صِرف بدانيم . . . و مگر مي‌توان بدون همكاري نزديك سياستگذارانِ برنامه‌هاي آموزشي، اساتيد حرفه‌هاي پزشكي، پژوهشگران و نويسندگان مقالات و كتب مرتبط با اين حرفه‌ها، نوآموزي و بازآموزي مداوم و همكاري تنگاتنگ متوليّان علوم پايه و باليني به اين هدف زيربنايي و مهم، نائل گرديد ؟

            خوشبختانه طي سي سال گذشته در ساية دورانديشي‌ها و سياستگذاري‌هاي وزارت بهداشت، از طرفي با ترويج تحقيق در دانشگاه‌ها نياز مُبرم گروه‌هاي باليني به همكاري تنگاتنگ مدرّسين و اساتيد علوم پايه، بيش از پيش احساس شد و جزء تجزيه ناپذيري از طرز تفكّر آنان گرديد و از طرف ديگر با دائر كردن عرصه‌هاي پزشكي جامعه نگر در قلمرو فعاليت بسياري از دانشگاه‌هاي علوم پزشكي كشور، لزوم نگريستن به جامعة بيمار از زاويه فرد بيمار، ارتقاء سلامت جامعه به جاي سلامت فرد و سوق دادن خدمات پزشكي و بهداشت و بخشي از آموزش باليني، به متن جامعه نيز تا حدود زيادي جايگاه رفيع خود را احراز نمود و سرانجام در بازنگري برنامه‌هاي درسي رشته‌هاي مختلف پزشكي و بهداشت نيز با همين ديدگاه، پرداخته شد و ضمن گنجاندن بسياري از متون بهداشتي در دروس باليني، متقابلا بسياري از متون باليني در برنامه‌هاي بهداشتي نيز گنجانده شد و در اين راستا با الهام از اين نياز متقابل، به بركت همكاري‌هاي بيدريغ و كم سابقة جمعي از اساتيد دانشگاه‌هاي علوم پزشكي كشور و موسسات پژوهشي مرتبط، كتب متعددي در زمينه‌هاي بهداشتي به زيور طبع، آراسته گرديد كه نسخة الكترونيكي برخي از آنها در سايت اينترنتي وزارت متبوع، موجود است . . .

اينك به بركت همكاري بيش از 100 نفر از اساتيد دانشگاه‌هاي علوم پزشكي كشور شاهد تاليف اوّلين كتاب جامع بهداشت عمومي در ميهن عزيزمان مي‌باشيم و هرچند اعتراف مي‌كنيم كه كتب علمي به هيچ قوم و ملّت واحدي تعلّق ندارد و نتيجه تجربيّات كليّه اقوام و ملل و حاصل پيشرفت همان طب آميخته با بهداشت قديميِ ايراني، يوناني، مصري، هندي، چيني و . . . است و بخصوص فقط به اروپاي فعلي منحصر نمي‌شود ولي در عين حال معتقديم كه صِرفاٌ ترجمة يكي از اين كتاب‌ها نمي‌تواند جوابگوي كليّه نيازهاي آموزشي تمامي كشورها در زمينة خاصي باشد و لازم است با اقتباسي صحيح از كتب و مقالات خارجي و بهره‌گيري از پژوهش‌هاي كشوري، دست به تاليف كتب و مقالاتي زد كه جوابگوي نيازهاي آموزشي فعلي در سطح كشور باشد، كتاب‌هايي كه به سبك درسنامه‌هاي معتبر خارجي با همكاري عدّه‌اي از اساتيد، تاليف مي‌گردد، نسخه‌اي از آن در يكي از سايت‌هاي اينترنت تعبيه مي‌شود و به طور منظم به فواصل مشخصي مورد تجديد نظر قرار مي‌گيرد. بدون شك چنين آثاري مي‌تواند مصداق آرزوهاي شاعرة عارفة نامي، زنده ياد پروين اعتصامي باشد كه معتقد بود براي دستيابي به خودكفايي و بنياد يك فرهنگ مولّد و افتخار آفرين،‌ بايد از تفكّر و زندگي مصرفي و تقليدي، پرهيز نموده در كشتزار خويشتن بكاريم، براي توليد محصولي مفيد و افتخارآفرين، به تلاش، مراقبت و پايش فعّال و شبانه روزي بپردازيم و نهايتاً با بهره‌گيري از حاصل اين تلاشِ بي‌وقفه، با احساس سازندگي، بر “بودن” و “شدن” خود افتخار كنيم و ما نيز قطره‌اي زلال بر اين درياي بي‌كران، بيفزاييم و اين پندار نيك را همچون امانتي مهمّ به نسل‌هاي جوان حال و آينده نيز منتقل نماييم . . .

 

برخي از اهداف مباحث جديد كتاب جامع بهداشت عمومي

اصلاح بخش بهداشت

            حتي در بهترين شرايط، اگر سازماني روزي بر پايه واقعيت‌هاي موجود و در پاسخگويي به نيازهاي جامعه بر پا شود به تدريج با تغيير شرايط بيروني توان پاسخگويي خود به نياز‌هاي جديد را از دست مي‌دهد و لذا براي آنكه همواره پويا و جوان باقي بماند، بايد اقدام‌هاي اصلاحي در نقطه‌اي مطلوب از منحني عمر آن به اجرا در آيد تا  توان تعامل با محيط و سازگاري با نيازهاي جديد فرد، خانواده و جامعه را از دست ندهد و لذا در فصل برنامه ريزي و مديريت در بخش بهداشت (فصل 7، گفتار 1) به اطلاع رساني در اين خصوص پرداخته شده است.

سلامت حرفه‌هاي پزشكي

هدف اصلي بحث در مورد سلامت كاركنان، تاكيد بر لزوم ايجاد امنيت بهداشتي در محيط كار براي كاركنان حرفه‌هاي پزشكي و مراجعين به آنها و به عبارت ديگر، تامين و ارتقاء سلامت جسمي، رواني و اجتماعي دست اندركاران بهداشت عمومي است تا در سايه آن متولّيان و خدمتگزاران امر سلامت جامعه، خود جزو سالم‌ترين‌ها باشند و با پوشيدن لباس دانش و مهارتِ موازين بهداشتي، همچون غوّاصاني آگاه، ماهر و آماده، بدون هيچگونه احساس خطري به نجات غرق شدگان در درياي عوامل عفونتزا بپردازند. بديهي است كه منظور از حرفه‌هاي پزشكي عبارتست از رشته‌هاي مختلف پزشكي، دندان‌پزشكي، مامايي، پرستاري و وابسته به آن، علوم آزمايشگاهي، كاركنان اورژانس‌هاي پزشكي، دانشجويان رشته‌هاي پزشكي و پيراپزشكي، كاركنان موسسات پژوهشي مرتبط با سلامت و بهداشت و كلّيه كساني كه به نحوي با بيماران، نمونه‌هاي باليني آنها و عوامل عفونت‌زا سروكار دارند. شايان ذكر است كه اين مبحث يكي از گفتارهاي مرتبط با موضوع بهداشت حرفه‌اي كتاب را تشكيل مي‌دهد (فصل 5، گفتار 4).

دفاع بيولوژيك

هدف اصلي بحث در مورد اهميت بهداشتي بيوتروريسم، آگاهي از سوء استفاده تروريسم دولتيِ كشورهاي افزون طلب و دولت‌هاي متجاوز از عوامل بيولوژيك، عليه ملّت‌هاي تحت ستم، به منظور ارعاب (برهم زدن بهداشت روان و امنيت) يا كشتار انسان‌ها و نابودي و اضمحلال اقتصاد (گياهان و حيوانات مفيد) و عواقب ضد بهداشتي اين اقدامات و همچنين كسب دانش و مهارت لازم به منظور پيشگيري و مقابله با اين پديده شوم ميباشد و به همين دليل امروزه ميكروبيولوژيست‌ها، اپيدميولوژيست‌ها، متخصصين بيماري‌هاي عفوني، دامپزشكان و بسياري از رشته‌هاي مرتبط با پزشكي و بهداشت، بار ديگر با علاقه و اشتياق وافري به مطالعه و مرور بيماري‌هاي ريشه‌كن شده، كنترل شده، كمياب و ناياب و بعضاً نوپديد و بازپديد، نشان مي‌دهند و با تشكيل كنگره، سمينار و پانل‌هاي مرتبط با دفاع بيولوژيك به نوآموزي و بازآموزي اين بيماري‌ها مبادرت كرده و به ارتقاي آگاهي‌هاي بهداشتي خود مي‌پردازند. اين موضوع در كتاب جامع بهداشت عمومي، يكي از گفتارهاي مبحث اپيدميولوژي و كنترل بيماري‌ها و حوادث و سوانح را تشكيل مي‌دهد (فصل 9، گفتار 15).

نوپديدي و بازپديدي بيماري‌ها

            در گذشته‌اي نه چندان دور شعار بهداشت براي همه تا سال 2000 را سر مي‌دادند و اميدوار بودند با رعايت موازين بهداشتي، واكسيناسيون عليه بيماري‌هاي عفونيِ واجد واكسن و بهبود استانداردهاي زندگي، به زودي موفق به ريشه‌كني اين بيماري‌ها مي‌شوند و از طرفي بر اين باور بودند كه گذار اپيدميولوژيك يعني عبور از مرحله مرگ و مير ناشي از بيماري‌هاي عفوني و رسيدن به مرحله‌اي كه اينگونه بيماري‌ها ديگر جزو معضلات اصلي بهداشت عمومي به حساب نيامده و اغلب موارد مرگ و مير را بيماري‌هاي غيرمُسري به بار خواهند آورد. ولي نه اين پديدة يك طرفه، اتفاق افتاد و نه آن شعار نويدبخش! تحقق يافت. زيرا طي سه دهة گذشته ده‌ها بيماري نوپديد، پا به عرصه وجود گذاشت و ده‌ها بيماري كنترل شدة قديمي، مجدداً طغيان نموده، بازپديد گرديد و بهداشت عمومي را حتي در جوامع صنعتي پيشرفته، به مخاطره انداخت و زنگ خطر آماده باش هميشگي را با آهنگي پرطنين، براي دست اندركاران تامين بهداشت عمومي به صدا در آورد . . . و مولفين كتاب حاضر را بر آن داشت تا دو گفتار از مباحث مهم كتاب را به موضوع گذار سلامت و نوپديدي و بازپديدي بيماري‌ها اختصاص دهند و در فصول سلامت و بيماري (فصل 2، گفتار 4) و اپيدميولوژي بيماري‌ها (فصل 9، گفتار 14) به ابلاغ پيام‌هاي بهداشتي مرتبط بپردازند.

بهداشت عمومي از ديدگاه پزشكي نياكان

            چشم انداز فعلي طب و بهداشت جديد به درخت تنومند و كهنسالي شباهت دارد كه با پويايي و شادابي هرچه تمامتر، لحظه به لحظه شاخه‌اي و شاخساري و برگ و ميوه جديدي برآن مي‌رويد و سلامت انسان‌ها را از بركت وجود خود تامين و تضمين مي‌نمايد ولي به گواهي تاريخ، اين قامت برافراشته، ريشه در عمق تاريخ و تمدن تمامي انسان‌ها در سراسر گيتي دارد، هرچند تمامي ملل و اقوام، سهم يكساني در آبياري و نگهداري و رشد و تكامل آن ندارند و هرچند باغباني آنروزِ اين درخت، منجر به توليد ريشه‌ها، شاخه‌ها و برگ‌هايي شده باشد كه امروزه يا مستقيما اثري از آثار آنها باقي نمانده و يا دچار پوسيدگي و خشكيدگي شده باشد ولي عقل سليم، چنين حكم مي‌كند كه ياد و خاطره و نقش حياتبخش آنها را نيز فراموش ننموده خاطره عاملان آن رشد و شكوفايي را نيز زنده نگهداشته در اين زمان نيز سيره آنها را مورد مطالعه قرار داده با بهره‌گيري از فنآوري‌هاي اين عصر از روش‌هاي موفق آنان اقتباس و استفاده كنيم و بار ديگر مجد و عظمتي تاريخي و جهاني بيافرينيم و به همين دليل، گفتار سوّم از فصل اوّل كتاب به اين موضوع اختصاص داده شده است. 

پزشكي جغرافيايي ايران

            شرايط اقليمي و موانع طبيعي نظير اقيانوس‌ها، از يك طرف و وابستگي بعضي از عوامل عفونتزا به ناقلين و مخازن خاص، از طرف ديگر باعث محدود شدن بعضي از بيماري‌ها به مناطق خاصي ازكُره زمين گرديده و گاهي اين محدوديت به هيچ كدام از عوامل ذكر شده مربوط نبوده بلكه شرايط اقتصادي و فرهنگي بعضي از كشورها مانع دستيابي به كنترل و ريشه‌كني برخي از بيماري‌ها گرديده و حال آنكه بسياري از كشورهاي ديگر، چنين توفيقي را كسب نموده‌اند. شايان ذكر است كه هرچند پديده جهاني شدن و مسافرت‌هاي سريع، بسياري از اين مرزها را درهم شكسته و تدريجا پزشكي جغرافيايي به مفهومي كه ذكر شد را كم رنگ و كم رنگتر مي‌نمايد ولي هنوز جا دارد سلامت و بيماري را بر صفحة جغرافيا نيز مطالعه و به رفتارهاي بهداشتي متناسبي دست يابيم . . . و به همين دليل در گفتار 1 از فصل 9 كتاب به اين موضوع پرداخته شده است . . .

چاپ دوّم كتاب (سال 1385)

            هرچند نسخه الكترونيك كتاب به طور كامل در سايت اينترنتي وزارت متبوع، موجود بوده براساس اطلاعات ثبت شده، بدون هيچگونه محدوديتي مورد استفاده عده كثيري از علاقمندان، قرار گرفته است ولي نسخه مكتوب نيز مورد استقبال كم‌نظيري واقع شده در عرض 18 ماه پس از انتشار، در  اواخر نيمه دوّم سال 1384، در كتابفروشي‌هاي تهران و ساير استان‌ها ناياب گرديد و ناشر محترم را برآن داشت كه تقاضاي استفاده از همان فيلم و زينك قبلي و انتشار يك دوره ديگر از همان ويرايش را ارائه نمايد. ولي با توجه به اصلاح اشتباهات تايپي، اصلاح برخي از ناهمخواني‌هاي بين گفتارها، افزودن 2 فصل، 17 گفتار و بيش از 700 صفحه جديد به نسخه قبلي، انتشار مجدد ويراست اوّل را جايز ندانسته به ياري خداوند منّان و با جلب همكاري بيش از 20 نفر ديگر از اساتيد دانشگاه‌هاي علوم پزشكي كشور، چاپ دوّم كتاب را آماده انتشار نموديم.

مباحث جديد در چاپ دوّم كتاب

·        نقش تغذيه در سلامت و بيماري (ف 4، گ 10)،

·        بيماري‌هاي منتقله از طريق آب و تصفيه آب (ف 4، گ 11)،

·        ارزيابي ريسك مواد شيميايي در تماس‌هاي شغلي (ف 5، گ 6)،

·        مديريّت كيفيّت و هزينه در بهداشت عمومي (ف 7، گ 4)،

·        مباني و اصول اپيدميولوژي (ف 8، گ 3)،

·        وضعيت موجود نظام مراقبت بيماري‌هاي واگير كشور (ف 8، گ 6)،

·        بررسي تجمع‌هاي بيماري (ف 8، گ 13)،

·        نقش همسران، خانواده و ارتباطات (ف 11، گ 22)،

·        اپيدميولوژي خودكشي (ف 12، گ 6)،

·        ديدگاه‌هاي بهداشتي در سند چشم‌انداز 20 ساله كشور (ف 11، گ 1)،

·        حقوق بهداشتي و چالش‌هاي جديد زيست‌پزشكي (ف 13، گ 2) ،

·        عوامل اجتماعي سلامت (ف 13، گ 3)،

·        سلامت و سياست (ف 13، گ 4)،

·        ارزشيابي نقادانه و بهداشت عمومي مبتني بر شواهد (ف 13، گ 5)،

·        كاربرد نظام اطلاعات جغرافيايي (ف 13، گ 6)،

·        تماس با جامعه (ف 14، گ 1)،

·        تماس زودرس با بيمار (ف 14، گ 2)

·        روانشناسي سلامت (ف 14، گ 3)

 

            در مجموع، در كتاب حاضر كه در سه جلد، 14 فصل و 109 گفتار تاليف گرديده است با توجه به نيازهاي جديد بهداشتي و بازنگري برنامه درسي بهداشت عمومي، علاوه بر عناوين درسي پيشين، عنوان‌هاي جديدي از قبيل سلامت حرفه‌هاي پزشكي، خودارزيابي در دندانپزشكي، دفاع بيولوژيك و اهميت آن در بهداشت عمومي، نوپديدي و بازپديدي بيماري‌ها و تاثير آن بر بهداشت عمومي، بهداشت عمومي از ديدگاه پزشكي نياكان، بهداشت سالمندان، ژنتيك و سلامت، گذار سلامت، آشنايي با فعاليت‌هاي جمعيت هلال احمر و سازمان بهزيستي كشور، اصلاح بخش بهداشت، بهداشت سفر، اپيدميولوژي و كنترل ايدز، اعتياد و چندين مطلب جديد ديگر نيز افزوده شده است.

 

نكته ديگري كه ذكر آن در اين مقدمه لازم به نظر مي‌رسد اين واقعيت است كه عليرغم تلاشي كه در همگن‌سازي و رفع اشكالات علمي و نگارشي به عمل آمده است وجود كمبودها و ايرادهاي احتماليِ ديگر، غيرمنتظره نبوده در سايه احساس تعهد اساتيد و مدرّسين مربوطه و تذكّرات كَتبي آنان تغييرات و اصلاحات لازم را مي‌توان سريعا در نسخه الكترونيكي كتاب كه به طور همزمان با نشر مكتوب آن در سايت معاونت تحقيقات و فنآوري وزارت متبوع تعبيه گرديده است برطرف نموده و اين اصلاحات را در چاپ بعدي كتاب منظور نماييم.

 

بر خود لازم مي‌دانيم از كليّه افرادي كه در خلق اين اثر از هيچ كوششي فروگذار ننمودند به خصوص اساتيد و محققين محترمي‌ كه تجربيّات علمي و عملي خود را در اختيار گذاشتند، همچنين مسئولين آموزشي و پژوهشي و مديران حوزة سلامت، به خاطر حمايت‌هاي بيدريغشان صميمانه تشكر نماييم.

 

افتخار داريم؛ اين اثر كه چكيده‌اي از تجربيات محققين علوم باليني و بهداشتي كشور است را همچون غنچه‌أي ناقابل، در طبق اخلاص گذاشته وقف سلامتي آحاد ملّت شريف، پژوهشگران، اساتيد و دانشجويان عزيز نماييم و در سالي كه به نام مبارك پيامبر مهر و رحمت، نامگذاري شده است به پيشگاه مبارك ايشان، تقديم نموده از محضر گراميشان كه به منظور تكميل سجاياي اخلاقي بشريّت مبعوث گرديده‌اند ارتقاء سلامت روان و اخلاق حسنة تمامي انسان‌ها را درخواست نماييم . . . رّبَّنا تَقّبَّل مِنّا . آمين.

 

       ارديبهشت ماه 1385

 

          اعضاء هيئت ممتحنه بهداشت عمومي

 

دكتر حسين حاتمي،  دكتر سيد منصور رضوي،  دكتر حسن افتخار اردبيلي

دكتر فرشته مجلسي، دكتر محسن سيدنوزادي، دكتر سيدمحمدجواد پريزاده

 

 

 

 

چاپ سوم كتاب (سال 1387)

 

            اَلّهُمَّ وَفِّقنا لِما تُحِبُّ وَ تَرضي (دعاي حكيم جرجاني در آغاز كتاب ششم ذخيره)

            استقبال كم‌نظير اساتيد و دانشجويان عزيز دانشگاه‌هاي علوم پزشكي كشور از چاپ دوّم كتاب باعث ناياب شدن آن در كتابفروشيها گرديده و هرچند دسترسي كامل به نسخه الكترونيكي آن بدون هيچگونه محدوديتي در آدرس اينترنتي http://www.elib.hbi.ir/persian/library.htm امكانپذير است ولي از آنجا كه كتابهاي الكترونيكي، هرگز نميتوانند جاي نسخه‌هاي مكتوب را بگيرند به پيشنهاد موكد جناب آقاي دكتر ارجمند، جامه عمل پوشانده با اضافه كردن مبحث اپيدميولوژي و كنترل آنفلوآنزا به پايان جلد اوّل و بازنگري و تجديد نظر كامل گفتار مربوط به اپيدميولوژي و كنترل HIV/AIDS ويرايش سوّم كتاب را تقديم انديشمندان خردمند نموده از محضر مباركشان خواهان همكاري و ارائه پيشنهادهاي سازنده در راستاي تكميل و بهينه سازي مباحث مختلف اين كتاب كه با استعانت الهي به يك كتاب درسي مِلّي تبديل شده است، مي‌باشيم.

            وظيفه داريم از اعضاء محترم هيئت‌هاي ممتحنه بسياري از مقاطع تحصيلات تكميلي و بويژه Ph.D كه كتاب حاضر را با كمال فروتني و بزرگواري، به عنوان منبع درسي و آزمونهاي مختلف، برگزيده‌اند تشكر نموده دست نياز به سوي رهنمودها و همكاريهاي آنان دراز كرده به محضر مباركشان معروض داريم كه اين كتاب حاصل فعاليت جهادي بيش از يكصد نفر از شما اساتيد گرامي است كه نه در قالب پروژه‌اي درآمدزا و نه در قالب قرارداد دريافت حق‌التاليف، به رشته تحرير درآمده و مديريت محترم انتشارات ارجمند نيز به جاي پرداخت حق‌التاليف به مولفين و دست‌اندركاران تدوين كتاب، در قيمت‌گذاري كتاب نهايت قناعت را مبذول داشته از طرفي كتاب را با چاپ و صحافي مرغوب با نازلترين قيمت در اختيار علاقمندان قرار داده و از طرف ديگر با تعبيه آن در سايت اينترنتي وزارت متبوع به منظور استفاده بي‌قيد و شرط همگان، موافقت كرده است كه بدينوسيله فرصت را مغتنم شمرده از اقدام فرهنگيِ خداپسندانه آنان تشكر مينماييم و از شما اساتيد بزرگوار نيز در خواست مي‌كنيم نظرات سازنده خود را منعكس فرماييد.

            همچنين فرصت را مغتم شمرده از معاونين محترم پژوهشي وقت وزارت متبوع، بِنتِ رسول‌الله، زنده‌ياد مرحومه خانم دكتر صانعي رحمت‌الله عليها، استاد گرامي جناب آقاي دكتر نوربالا و استاد و پدر بزرگوار جناب آقاي دكتر ملك افضلي كه در دوران معاونت خود با نشر الكترونيك منابع آموزشي و پژوهشي و بخصوص انتشار الكترونيك اين اثر از طريق سايت HBI موافقت فرمودند و اينك استاد عاليقدر جناب آقاي دكتر واسعي معاونت محترم تحقيقات وفنآوري وزارت متبوع كه در همان راستا عنايت فرموده‌اند مراتب قدرداني خود را اعلام مينماييم.

                                                                                                                      سال نوآوري و شكوفايي

                                                                                                                      ايام‌الله دهة فجر 1387

                                                                                                                     رئيس دانشكده بهداشت

                                                                                                                        دكتر حسين حاتمي